نـــــــور

حسین عبداللهی‌فر-- ماهنامه هدايت / سال هفتم / شماره 77/ دی 86

از  177 اصل قانون اساسی 60 اصل به طور مستقیم و غیر مستقیم به قوه مقننه ارتباط دارد و از این تعداد 18 اصل به وظیفه نظارتی و 42 اصل به بخش تقنین یا قانونگذاری اختصاص یافته است که بیانگر اهمیت آن می‌باشد.

به منظور اجرا و عملیاتی شدن اصول فوق، 57 ماده (187-130) از آیین‌نامه داخلی مجلس شورای اسلامی در فصل اول باب دوم اختصاص یافته که به نحوه و چگونگی تهیه طرح‌ها و لوایح، بررسی توسط کمیسیون‌ها، ارائه به جلسه علنی و نحوه تصویب آنها می‌پردازد.

آنچه در این شماره تقدیم خوانندگان عزیز نشریه می‌گردد نمای مختصری از روند ارائه طرحها و لوایح تا تصویب آنها با تأکید بر عملکرد مقایسه‌ای مجالس شورای اسلامی در این زمینه می‌باشد.

الف) نحوه تهیه طرحها و لوایح

به موجب مواد 130 تا 142 آیین‌نامه داخلی مجلس، طرحها و لوایح جهت تصویب مجلس شورای سلامی توسط چهار مرجع تهیه می‌گردد:

1- طرح که باید به امضای حداقل پانزده نفر از نمایندگان مجلس رسیده باشد.

2- لایحه که از طرف دولت پیشنهاد می‌گردد و باید به امضای رئیس‌جمهور رسیده باشد. امضای وزیر یا وزرای مربوطه لازم است اما در صورت نداشتن وزیر مسئول، امضای رئیس‌جمهور کفایت می‌کند.

3- طرحهای مصوب شورای عالی‌استان‌ها؛ این طرحها می‌توانند مستقیماً یا از طریق دولت به مجلس تقدیم شود. نحوه رسیدگی به این طرحها و نیز تقاضای استرداد آنها مشابه لوایح دولت می‌باشد.

4- طرحها و لوایح معوقه؛ در ابتدای هر دوره مجلس، هیات رئیسه صورتی از طرحها و لوایح معوق مانده تهیه می‌کند و در اختیار نمایندگان می‌گذارد و یک نسخه برای دولت ارسال می‌گردد. در صورتی که رسیدگی به طرح یا لایحه‌ای توسط 25 نفر از نمایندگان یا از طرف دولت تقاضا شود طرح با لایحه فوق به کمیسیون مربوطه ارجاع می‌شود.

ب) چگونگی تصویب طرحها و لوایح عادی

مراحل بررسی و تصویب کلیه طرحها و لوایح دو شوری می‌باشد مگر در مواردی خاص که آیین‌نامه ترتیب دیگری معین کرده باشد.

1- شور اول؛ رئیس مجلس مکلف است وصول کلیه طرحها و لوایح را که به مجلس تقدیم می‌شود در همان جلسه یا حداکثر دو جلسه بعد اعلام نموده و همزمان به کمیسیون مربوطه ارجاع و در اختیار نمایندگان قرار گیرد.

کمیسیون‌ها پس از بررسی و تصویب، گزارش خود را در خصوص طرح یا لایحه عادی برای شور اول در جلسه علنی مطرح می‌گردد. در صورت لزوم پیرامون نقاط ضعف و قوت طرح یا لایحه مذاکره صورت گرفته و سپس رأی‌گیری به عمل می‌آید. در صورت تصویب کلیات، جهت رسیدگی در شور دوم به کمیسیون مربوطه ارجاع می‌گردد.

2- شور دوم؛ در شور دوم گزارش کمیسیون در مجلس مطرح می‌شود. در این مرحله پیشنهاد تازه پذیرفته نمی‌شود ولی پیشنهادهایی که در فاصله دو شور به کمیسیون داده شده و مورد توجه و تصویب کمیسیون قرار نگرفته، به ترتیب مواد، توسط پیشنهاد دهندگان قابل طرح در مجلس می‌باشد.

پس از اظهارنظر یک نفر مخالف و یک نفر موافق (هر کدام در پنج دقیقه) و در صورت لزوم توضیح مخبر کمیسیون یا نماینده دولت، نسبت به پیشنهاد مزبور رأی‌گیری بعمل می‌آید. پس از آنکه پیشنهاد مذکور رد یا قبول شود نسبت به اصل ماده رأی‌گیری می‌شود و چنانچه ماده مذکور به تصویب نرسد، برای حذف آن رأی‌گیری می‌شود، اگر حذف هم رأی نیاورد پیشنهادهای اصلاحی در همان جلسه پذیرفته می‌شود.

ج) چگونگی بررسی و تصویب طرح‌ها و لوایح فوری

براساس ماده 158 طرحها و لوایح فوری عبارتند از:

یک فوریتی، دو فوریتی، سه فوریتی.

در توضیح تعیین نوع فوریت در ماده 160 آمده است:

1- یک فوریت؛ نیاز فوری جامعه و اولویت طرح و یا لایحه مورد نظر نسبت به سایر موارد مطروحه 2- دو فوریت؛ ضرورت جلوگیری از وقوع خسارت احتمالی و فوت فرصت 3- سه فوریت؛ حالت کاملاً اضطراری و حیاتی برای مقابله سریع با خسارت حتمی.

نحوه تصویب فوریت

در صورتی که فوریت برای طرح یا لایحه‌ای فوریت تقاضا شده باشد پیشنهاد کننده توضیحات خود را ارائه داده و موافق و مخالف به اظهار نظر می‌پردازند، سپس نسبت به فوریت آن رأی‌گیری بعمل می‌آید. چنانچه فوریت ضمن طرح یا لایحه‌ای مطرح نشده باشد، پانزده نفر از نمایندگان می‌توانند کتباً تقاضای فوریت نمایند.

نحوه تصویب فوریت بستگی به نوع آن دارد.

1- یک فوریت با صحبت کردن یک مخالف و یک موافق و با رأی اکثریت مطلق تصویب می‌شود. 2- دو و سه فوریت. با صحبت دو موافق و دو مخالف و با رأی اکثریت دو سوم حاضران به تصویب می‌رسد.

نحوه رسیدگی به طرح‌ها و لوایح فوریت‌دار

در طرح‌ها و لوایحی که فوریت آنها تصویب شده باشد، ابتدا نسبت به اصل آن مذاکره می‌شود و پس از آن برای ورود به شور در ماده واحده یا مواد، رأی گرفته می‌شود.

آنگاه راجع به هر یک از مواد جداگانه مذاکره و اخذ رأی به عمل می‌آید.

طرح‌ها و لوایح یک فوریتی هستند. خارج از نوبت در کمیسیون مربوطه بررسی و گزارش آن چهل و هشت ساعت قبل از طرح در جلسه علنی، بین نمایندگان توزیع می‌گردد. پس از وصول گزارش کمیسیون خارج از نوبت در دستور کار مجلس قرار می‌گیرد و به صورت یک شوری به رأی گذاشته می‌شود. طرح‌ها و لوایحی که دو فوریت آنها به تصویب رسیده حداکثر ظرف شش ساعت بین نمایندگان توزیع شده و حداکثر پس از چهل و هشت ساعت در دستور کار مجلس قرار می‌گیرند. پیشنهادات نمایندگان حداکثر ظرف 24 ساعت به هیأت رئیسه تسلیم می‌شود. پیشنهادهای نمایندگان حداقل دو ساعت قبل از شروع مذاکرات در اختیار نمایندگان قرار می‌گیرد.

طرحها و لوایح سه فوریتی، پس از تصویب فوریت بلافاصله در همان جلسه در دستور کار مجلس قرار می‌گیرد و پس از تصویب کلیات، در همان جلسه نسبت به ماده واحده یا هر یک از مواد مذاکره و رأی‌گیری می‌شود. پیشنهاد نمایندگان قبل از ورود به ماده واحده یا هر یک از مواد پذیرفته می‌شود و پس از اظهارنظر یک موافق و یک مخالف و نماینده دولت، اخذ رأی بعمل می‌آید.

لازم به ذکر است با تقاضای دولت یا پانزده نفر از نمایندگان می‌توان از فوریت یک طرح یا لایحه به طور مطلق، یا یک فوریت از دو فوریت، یا یک یا دو فوریت از سه فوریت را سلب کرد مشروط بر آنکه این تقاضا پیش از ورود به شور به تصویب مجلس برسد. ضمناً تقاضای سلب فوریت برای هر طرح یا لایحه فقط یک بار امکان‌پذیر می‌باشد.

عملکرد مقایسه‌ای دوره‌های هفت‌گانه مجالس شورای اسلامی

مجلس دوره اول با 625 جلسه علنی 370 مصوبه

مجلس دوره دوم با 540 جلسه علنی 316 مصوبه

مجلس دوره سوم با 489 جلسه علنی 256 مصوبه

مجلس دوره چهارم با 426 جلسه علنی 342 مصوبه

مجلس دوره پنجم با 387 جلسه علنی 259 مصوبه

مجلس دوره ششم با 433 جلسه علنی 396 مصوبه

در سه ساله اول دوره هفتم 250 مصوبه داشته که از این تعداد 176 لایحه و 74 طرح بوده است. علاوه بر کمیت تعداد مصوبات، کیفیت و زمینه آنها بسیار حائز اهمیت می‌باشد و آنالیز مصوبات بیانگر گرایش هر یک از دوره‌ها به مسائل مورد نیاز جامعه و توجه به مطالبات واقعی ملت می‌باشد.

به عنوان نمونه از تعداد 664 طرح و لایحه‌ای که در سه ساله اول مجلس هفتم به هیأت رئیسه تقدیم شده موضوعات اقتصادی با 148 مورد در رتبه اول قرار دارد. موضوعات اجتماعی 108 مورد، برنامه و بودجه 106 مورد، حقوقی و قضایی با 95 مورد در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

همچنین در مجموع لوایح و طرحهای مصوب مجلس هفتم، مسائل اقتصادی از اولویت بالایی برخوردار می‌باشد.

از میان 70 لایحه مصوب سال اول دوره هفتم 23 مورد لوایح اقتصادی بوده

از میان 63 لایحه مصوب سال دوم دوره هفتم 20 مورد لوایح اقتصادی بوده

از میان 26 طرح مصوب سال اول دوره هفتم 6 مورد اجتماعی بوده

از میان 24 طرح مصوب سال دوم دوره هفتم 3 مورد اجتماعی و سیاسی بوده

این در حالیست که عملکرد مجلس ششم در دوره مشابه نشان می‌دهد:

از میان 88 لایحه مصوب سال اول دوره ششم 26 مورد اقتصادی بوده

از میان 27 طرح مصوب سال اول دوره ششم 10 مورد حقوقی بوده

از میان 118 لایحه مصوب سال دوم دوره ششم 35 مورد اقتصادی بوده

از میان 44 طرح مصوب سال دوم دوره ششم 9 مورد حقوقی بوده

از میان 49 لایحه مصوب سال سوم دوره ششم 20 مورد اقتصادی بوده

از میان 32 طرح مصوب سال سوم دوره ششم 11 مورد حقوقی بوده است.

بررسی عملکرد مقایسه‌ای کمیسیون‌های مختلف مجلس ششم و هفتم در دو سال اول و دوم نشان می‌دهد: