قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

اصل ۱

حکومت ایران جمهوری اسلامی است که ملت ایران، بر اساس اعتقاد دیرینه‏اش به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی پیروزمند خود به رهبری مرجع عالیقدر تقلید آیت‏الله‏العظمی امام خمینی، در همه‏پرسی دهم و یازدهم فروردین ماه یکهزار و سیصد و پنجاه و هشت هجری شمسی برابر با اول و دوم جمادی‌الاولی سال یکهزار و سیصد و نود و نه هجری قمری با اکثریت ۹۸٫۲٪ کلیه کسانی که حق رأی داشتند، به آن رأی مثبت داد.

اصل ۲

جمهوری اسلامی، نظامی است بر پایه ایمان به:‏

  1. خدای یکتا (لا اله الا الله) و اختصاص حاکمیت و تشریع به او و لزوم تسلیم در برابر امر او.
  2. وحی‏ الهی و نقش بنیادی آن در بیان قوانین.
  3. معاد و نقش سازنده آن در سیر تکاملی انسان به سوی خدا.
  4. عدل خدا در خلقت و تشریع.
  5. امامت و رهبری مستمر و نقش اساسی آن در تداوم انقلاب اسلام.
  6. کرامت و ارزش والای انسان و آزادی توأم با مسیولیت او در برابر خدا، که از راه‏‏:
    • اجتهاد مستمر فقهای جامع‏الشرایط بر اساس کتاب و سنت معصومین سلام الله علیهم اجمعین،
    • استفاده از علوم و فنون و تجارب پیشرفته بشری و تلاش در پیشبرد آنها،
    • نفی هر گونه ستمگری و ستم‏کشی و سلطه‏گری و سلطه‏پذیری،

قسط و عدل و استقلال سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و همبستگی ملی را تأمین می‌کند.

اصل ۳

دولت جمهوری اسلامی ایران موظف است برای نیل به اهداف مذکور در اصل دوم، همه امکانات خود را برای امور زیر به کار برد:

  1. ایجاد محیط مساعد برای رشد فضایل اخلاقی بر اساس ایمان و تقوی و مبارزه با کلیه مظاهر فساد و تباهی.
  2. بالا بردن سطح آگاهیهای عمومی در همه زمینه‏های با استفاده صحیح از مطبوعات و رسانه‏های گروهی و وسایل دیگر.
  3. آموزش و پرورش و تربیت بدنی رایگان برای همه در تمام سطوح، و تسهیل و تعمیم آموزش عالی.
  4. تقویت روح بررسی و تتبع و ابتکار در تمام زمینه‏های علمی، فنی، فرهنگی و اسلامی از طریق تأسیس مراکز تحقیق و تشویق محققان.
  5. طرد کامل استعمار و جلوگیری از نفوذ اجانب.
  6. محو هر گونه استبداد و خودکامگی و انحصارطلبی.
  7. تأمین آزادیهای سیاسی و اجتماعی در حدود قانون.
  8. مشارکت عامه مردم در تعیین سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خویش.
  9. رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه، در تمام زمینه‏های مادی و معنوی.
  10. ایجاد نظام اداری صحیح و حذف تشکیلات غیر ضرور.
  11. تقویت کامل بنیه دفاع ملی از طریق آموزش نظامی عمومی برای حفظ استقلال و تمامیت ارضی و نظام اسلامی کشور.
  12. پی‌ریزی اقتصادی صحیح و عادلانه بر طبق ضوابط اسلامی جهت ایجاد رفاه و رفع فقر و برطرف ساختن هر نوع محرومیت در زمینه‏های تغذیه و مسکن و کار و بهداشت و تعمیم بیمه.
  13. تأمین خودکفایی در علوم و فنون صنعت و کشاورزی و امور نظامی و مانند اینها.
  14. تأمین حقوق همه جانبه افراد از زن و مرد و ایجاد امنیت قضایی عادلانه برای همه و تساوی عموم در برابر قانون.
  15. توسعه و تحکیم برادری اسلامی و تعاون عمومی بین همه مردم.
  16. تنظیم سیاست خارجی کشور بر اساس معیارهای اسلام، تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمان و حمایت بی‏دریغ از مستضعفان جهان.
ادامه نوشته

کربـلای جبهـه هـا یـادت بخیـر

نكند جبهه و پيكار فراموش كنيم**نكند عزت و ايثار فراموش كنيم

نكند ياد شهيدان خود از ياد بريم**نزد بيدادگران ناله و فرياد بريم

نكند دست ز دامان ولي برداريم**علم از دست علمدار ولي برداريم

نكند خانه نشين حيدر كرار شود**باز هم فاطمه بين در و ديوار شود

جنگ خرّمشهر

جنگ خرّمشهر

نزديک به چهل روز در خرّمشهر مقاومت کرديم تا نگذاريم شهر به اشغال عراقي‌ها درآيد. در اين مدّت، رهبر معظم انقلاب با شجاعتي کم نظير، به مواضع دشمن بعثي يورش مي‌برد، آرايش تانک‌هاي آنان را به هم مي‌زد و مانع پيشروي عراقي‌ها مي‌شد. معظم له گاه در گروه‌هاي 3 و 5 نفره، تا اعماق نيروهاي دشمن پيش مي‌رفتند و با شناسايي دقيق منطقه عملياتي، اطلاعات نابي را به‌دست مي‌آورند، تا هنگام ملاقات با امام‌خميني(ره)، بهترين و جديدترين اطلاعات را به ايشان بدهند.حجت‌الاسلام والمسلمين ذوالنور جانشین نمایندگی ولی فقیه در سپاه

عمليات بيت المقدس

عمليات بيت المقدس

منطقه عمليات منطقه عمومي عمليات بيت المقدس در ميان چهار مانع طبيعي محصور است، كه از شمال به رودخانه  كرخه كور، از جنوب به رودخانه اروند، از شرق به رودخانه كارون و از غرب به هور الهويزه منتهي مي شود. منطقه مزبور به جز جاده نسبتا مرتفع اهواز – خرمشهر، فاقد هر گونه عارضه مهم براي پدافند است. همين امر موجب شد تا زمين منطقه – به دليل مسطح بودن – براي مانور زرهي مناسب، و براي حركت نيروهاي پياده – به دليل در ديد و تير قرار داشتن – نامناسب باشد. نقاط حساس و استراتژيك منطقه شامل بندر و شهر خرمشهر، پادگان حميد، جفير، جاده آسفالت اهواز –  خرمشهر، شهر هويزه و رودخانه هاي كارون،  كرخه كور و اروند  بود.

 شرح عمليات  عمليات بيت المقدس در 30 دقيقه بامداد روز 10 ارديبهشت 1361 با قرائت رمز عمليات بسم الله الرحمن الرحيم . بسم الله القاسم الجبارين، يا علي ابن ابي طالب از سوي فرماندهي در چهار مرحله  آغاز شد.

شهيد آيت الله صدوقي و مرحوم آيت الله مشكيني نيز كه در كنار فرماندهان سپاه و ارتش در قرارگاه كربلا حضور داشتند، هر يك به طور جداگانه، پيام هايي را به وسيله بي سيم خطاب به رزمندگان اسلام قرائت كردند.

عمليات بيت المقدس  به چهار دوره زماني تقسيم که به جهت اختصار فقط به شرح مرحله چهارم می پردازيم.

مرحله چهارم :عمليات از 1 تا 4 خرداد 1361:

سرانجام  در ساعت 22:30 اول خرداد 1361 تلاش براي آزادي سازي خرمشهر با رمز «بسم الله القاسم الجبارين يا محمد بن عبدالله (ع)» آغاز شد در برابر تك سريع و غافلگيرانه، نيروهاي عراقي دچار وحشت وسرگرداني شديد شدند و نتوانستند واكنش مهمي از خود نشان دهند و ارتباط يگان هاي دشمن با يكديگر قطع شد. فرار افسران و درجه داران و سربازان عراقي از منطقه خرمشهر گوياي از هم پاشيدگي سازمان يگان هاي دشمن بود.

در روز دوم خرداد نتيجه پيكار بسيار درخشان بود و قرارگاه كربلا به هدف خود كه احاطه كامل خرمشهر بود، رسيد. تعداد اسراي عراقي در اين روز از 2830 نفر تجاوز كرد و يگان هايي از دشمن كه در منطقه بين نهر عرايض و شلمچه مستقر بودند، به ميزان زياد منهدم شدند.

با وجود حضور گسترده هواپيماهاي عراقي در آسمان منطقه، عقابان تيزپرواز نيروي هوايي ارتش در پشتيباني از يگان هاي رزمنده، در صحنه عمليات بيت المقدس حضوري فعال داشتند و با بمباران پل شناور عراقي ها بر روي شط العرب و مناطق تجمع آنان در آن سوي رودخانه، نقش ارزنده اي در آزاد سازي خرمشهر ايفا كردند. در اواخر روز دوم خرداد، قرارگاه كربلا پس از بررسي آخرين وضعيت، تصميم گرفت تا نيروها با ورود به شهر، آنرا از لوث وجود نيروهاي عراقي پاك گردانند. و در سه بامداد روز سوم خرداد واحدهايي از رزمندگان ايران به آن سوي رودخانه وارد شدند.

 

 

 از طرف ديگر جمعي از نيروهاي عراقي با استفاده از تاريكي شب و قايق اقدام به فرار كردند كه تعدادي از اين قايق ها توسط تكاوران نيروي دريايي هدف قرار گرفت و سرنشينان آن ها غرق شدند.

نيروهاي عراقي از ساعت سه و پنجاه دقيقه بامداد تا نيم بعد ازظهر روز سوم خرداد از سمت شلمچه 3 بار اقدام به پاتك كردند و تلاش نمودند تا از طريق جاده شلمچه – خرمشهر حلقه محاصره خرمشهر را بشكنند، اما هر بار با پايداري و مقاومت دلاورانه رزمندگان ايراني مواجه شدند و با دادن خساراتي عقب نشيني كردند.

در ساعت 11 صبح روز سوم خرداد در حالي كه درگيري شديدي بين قواي ايراني و نيروهاي عراقي در شمال نهر خين جريان داشت و دشمن در فكر شكستن حلقه محاصره خرمشهر بود، رزمندگان ايراني از جناح غرب و خيابان كشتارگاه وارد شهر شدند. ناحيه گمرك خرمشهر در كنار اروند اندكي مقاومت كرد كه آن هم به سرعت در هم شكسته شد.  در ساعت 12 قواي ايران از سمت شمال و شرق وارد شهر شدند و نيروهاي متجاوز بعثي كه 24 ساعت در محاصره كامل قرار داشتند، راهي جز اسارت يا فرار و يا كشته شدن نداشتند. بدين جهت واحدهاي عراقي گروه گروه به اسارت رزمندگان اسلام در آمدند.

در ساعت 2 بعد از ظهر، خرمشهر به طور كامل آزاد شد و پرچم پر افتخار جمهوري اسلامي ايران برفراز «مسجد جامع» و پل تخريب شده خرمشهر به اهتزاز درآمد. بدين ترتيب اين شهر مقاوم كه پس از 35 روز پايداري و مقاومت در 4 آبان 1359 به اشغال دشمن درآمده بود، پس از 578 روز (19 ماه) اسارت، بار ديگر به آغوش گرم ميهن اسلامي بازگشت و پيكره پاك آن از لوث وجود متجاوزان تطهير گرديد.

 رزمندگان اسلام در اولين اقدام خود پس از آزاد سازي شهر، نماز شكر را در مسجد جامع خرمشهر اقامه كردند. خبر آزاد سازي خرمشهر به سرعت در همه جا طنين افكند و ملت ايران اسلامي را كه مدت ها در آرزوي شنيدن چنين خبر مسرت بخشي بودند، غرق در شادي و سرور كرد. مردم به خيابان ها ريختند و با پخش شيريني به جشن و شادي پرداختند. در پايان آن روز امت شهيد پرور ايران با حضور در مساجد، نماز شكر به جاي آورده و با فرا رسيدن شب به يمن پيروزي حق بر باطل بر پشت بام ها نداي الله اكبر سردادند.

 نتايج-     طي عمليات بيت المقدس 5038 كيلومتر مربع از اراضي اشغال شده از جمله شهرهاي خرمشهر و هويزه و نيز پادگان حميد و جاده اهواز – خرمشهر آزاد شدند. علاوه بر اين شهرهاي اهواز، حميديه و سوسنگرد از تيررس توپخانه دشمن خارج گرديدند. هم چنين 180 كيلومتر از خط مرزي تامين شد.

1- با فتح خرمشهر، برتري نظامي ايران بر عراق مورد تاييد كارشناسان و تحليل گران نظامي قرار گرفت.

2- فتح خرمشهر موجب انفعال ارتش عراق شد؛ به گونه اي كه نظاميان عراقي تا مدت زيادي نتوانستند از لاك دفاعي خارج شوند.

3- عمليات بيت المقدس موجب شد تا كشورهاي عرب منطقه به تقويت مالي و نظامي عراق مبادرت ورزند.

4- طي اين عمليات حدود نوزده هزار تن از نيروهاي دشمن به اسارت درآمده و بالغ بر شانزده هزار تن كشته و زخمي شدند.

احادیث در خصوص موضوع خشوع

خشوع

 

1. قال الامام علي - عليه السّلام - : اِنّ لِلّهِ عباداً كَسَرتْ قلوبُهم خَشَيةُ اللهِ فاسْتَكفُوا عن المنطِقِ وَ انّهم لَفُصَحاءُ عقلاءُ ... .

«بحار الانوار، ج 66، ص 284»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: براي خداوند بندگاني است كه ترس از او دلهايشان را شكسته، به طوري كه از گفتار باز ايستاده‌اند در حاليكه آنان؛ خوش گفتار، دانا، خردمند، هوشيار و زيركند و به سوي خدا با كارهاي شايسته پيشي مي‌گيرند.


2. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - في جوابِ السؤالِ عن الخشوعِ: التَّواضُعُ في الصّلوةِ و أن يقبِلَ العبدَ بقَلبِهِ كلِّهِ علي ربّهِ عزّوجل.

«مستدرك الوسائل، ج 1، ص 98»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - در جواب سؤال از (چيستي) خشوع فرمود: (خشوع آن است كه) در نماز متواضع و فروتن باشي و با تمام قلب و روح خويش به سوي پروردگارت توجه و اقبال داشته باشي.


3. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : وَ اَمّا عَلامَةُ الخاشعِ فَأربَعَةٌ: مراقَبِةُ اللهِ في السّرِّ و العلانيةِ وَ رُكوُبُ الجميلِ و التّفكّرُ ليومِ القيامَةِ و المناجاةُ‌ لله.

«تحف العقول، ص 22»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: نشانه‌هاي انسان خاشع، چهار چيز است: 1. مراقبت و ترس از خداوند در آشكار و نهان. 2. انجام دادن كارهاي پسنديده. 3. انديشيدن براي روز قيامت. 4. مناجات نمودن با پروردگار.


4. عن الامام الصادق - عليه السّلام - : أوحي اللهُ الي عيسي بن مريَم - عليه السّلام - : يا عيسي هَبْ لي مِنْ عَينكَ الدّمُوعَ و مِنْ قلبِكَ‌ الخشوعَ.

«بحار الانوار، ج 79، ص 178»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: خداوند به حضرت عيسي - عليه السّلام - وحي ‌نمود: اي عيسي، از چشمان خود اشك و از قلب خود خشوع را به پيشگاه من تقديم نما.


5. قال الامام علي - عليه السّلام - : مَنْ خَشَعَ قلبُهُ خَشَعَتْ جوارحُهُ.

«غررالحكم، ج 2، ص 639»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: هر كس كه قلبش خاشع شود و از خدا بترسد، اعضاء و جوارح او نيز خاشع مي‌گردند.


6. قال الامام الصّادق - عليه السّلام - : لا ايمانَ الّا بَعَملٍ و لا عَملَ الّا بيقينٍ و لايقينَ الّا بالخشوعِ.

«بحار الانوار، ج 75، ص 30»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: ايماني نيست مگر به عمل و عملي نيست مگر به يقين و يقيني نيست مگر به خشوع و فروتني.


7. قال الامام السجاد - عليه السّلام - في الدّعاء: و أعوذُ بكَ من نفسٍ‌ لا تَقْنَعُ و من بَطنٍ لا يشَبعُ و من قلبٍ لا يخَشعُ‌.

«بحار الانوار، ج 95، ص 93»

امام سجاد- عليه السّلام - در مناجات با پروردگار فرمود: (خدايا) به تو پناه مي‌برم از نفسي كه به قسمت خويش قانع نباشد و از شكمي كه سير نگردد و از قلبي كه در برابر تو خاشع نمي‌گردد.


8. قال الامام علي - عليه السّلام - : مَنْ خَشَعَ لعظَمةِ اللهِ سبحانَهُ ذَلَّت لَهُ الرّقاب.

«غررالحكم، ج 2، ص 695»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: كسي كه در برابر عظمت و بزرگي خداوند سبحان خاشع باشد و فروتني نمايد، گردنكشان در برابر او كرنش خواهند كرد.


9. قال الامام علي - عليه السّلام - لِإبنه الحسن - عليه السّلام - : و اذا أنْتَ‌ هُديت‌َ لقَصْدِكَ فكُنْ أخشَعَ ‌ماتكونُ لربِّكَ‌.

«نهج البلاغه، نامة 31»

امام علي - عليه السّلام - در نامه به فرزندشان امام حسن - عليه السّلام - فرمود: هرگاه به راه راستي كه قصد آنرا داشتي رسيدي، پس در خاشع‌ ترين و فرمان‌ برترين حالات براي پروردگارت باش.


10. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : ما زادَ خُشُوعُ ‌الجَسدِ علي ما في القَلْبِ فهو عندنا نفاقٌ.

«الکافي، ج 2، ص 396»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: كسي كه فروتني خشوعِ ظاهري او از خشوع باطني‌اش بيشتر باشد، (چنين خشوعي) در نزد ما نفاق محسوب مي‌شود.


11. قال الامام علي - عليه السّلام - : لا خَير في قلبٍ لا يَخْشَعُ و لا عَينٍ لا تدمَعُ.

«تصنيف غررالحكم، ص 191، ح 3721»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: قلبي كه (در برابر خداوند) خاشع و فروتن نباشد و چشمي كه (از ترس خداوند) اشك نريزد، خيري در آن‌ها نيست.


12. قال الامام علي - عليه السّلام - : بالْبكاءِ من خشيةِ اللهِ تُمحّصِ الذّنوبَ.

«غررالحكم، ج 1، ص 338»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: گريستن از ترس خداوند، همة گناهان را نابود مي‌سازد.


13. قال الامام علي - عليه السّلام - : مَنْ خشَيِ اللهُ‌ كَثُر علمُهُ‌.

«غررالحكم، ج 2، ص 621»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: كسي كه از خدا بترسد، علم او زياد خواهد شد.


14. عن اميرالمؤمنين - عليه السّلام - عن رسول الله - صلي الله عليه و آله - في خبر المعراج: انَّ الله تعالي قالَ لَهُ: يا أحمدُ، ما عَرَفَني عبدٌ الّا خَشَعَ لي و ما خَشَعَ لي عبدٌ الّا خَشَعَ لَهُ ‌كلُّ شئٍ.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 292»

امام علي - عليه السّلام - از رسول خدا - صلي الله عليه و آله - نقل كردند كه در حديث معراج فرمود: خداوند تعالي فرمود: اي احمد، بنده‌اي مرا نشناخت، مگر اينکه برايم خشوع و فروتني کرد و در برابر من خاشع نشد، مگر اينکه همه چيز براي او فروتن و خاشع شد.


15. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : حُرّمَتِ النّارُ عَلي عينٍ بكَت من خشية الله.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 294»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: آتش دوزخ بر ديدگاني كه از ترس خدا بگريد، حرام شده است.


16. قال الامام علي - عليه السّلام - : البكاءُ ‌من خشيةِ الله مفتاحُ الرّحمةِ.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 295»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: گريه از ترس خدا، كليد گشايش رحمت الهي است.


17. قال الامام علي - عليه السّلام - : البكاءُ من خَشيةِ اللهِ يُنيرُ القَلْبَ و يَعصِمُ مِنْ معاوَدَةِ الذّنبِ.

«مستدرك الوسائل، ج 2،  ص 294»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: گريستن از ترس خدا، قلب را نوراني و روشن مي‌كند و انسان را از بازگشتن به سمت گناه محافظت مي‌نمايد.


18. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : مَنْ بَكي من خَشيةِ اللهِ حَشَرَهُ اللهُ‌ معَ النبيّينَ‌ و الصّديّقينَ ‌و الشُّهداءَ‌ و الصّالحينَ و حَسُنَ ‌اولئكَ‌ رفيقاً.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 295»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: كسي كه از ترس پروردگار خويش گريه كند، خداوند او را با پيامبران و صديقين و شهدا و شايستگان محشور مي‌نمايد و آنان دوستان و هم نشينان خوبي براي او خواهند بود.


19. قال رسول - صلي الله عليه و آله - : بكاءُ العُيونِ‌ و خشيَةُ القلوب من رحَمةِ اللهِ تعالي.

«مستدرك الوسائل، ج 2،  ص294»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: گريه و اشك چشم‌ها و ترس و خشوع قلب‌ها از رحمت خداوند تبارك و تعالي است.


20. قال الامام علي - عليه السّلام - : خَشْيَةُ اللهِ جَناحُ الايمان.

«غررالحكم، ج 1، ص 400»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: ترس و خشيت از خداوند بال و پر ايمان است.


21. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : أعلمُ النّاسِ باللهِ أشدُّهُم خَشيةً لَهُ.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 292»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: داناترين مردم به خداوند، كساني هستند كه بيشترين ترس را از پرودگار خويش در دل دارند.


22. رُوِيَ أنّ رسولَ اللهِ - صلي الله عليه و آله - رأي رجُلاً يَعْبَثُ في صلاتِهِ بِلحيتِهِ فقالَ: لَو خَشَعَ قلبه لخَشَعَتْ جوارحُهُ.

«إرشاد القلوب، ج 1، ص 115»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - مردي را ديد كه در حال نماز با ريش خود بازي مي‌كند، حضرت فرمود: «اگر قلب اين مرد خاشع بود، تمام اعضاء و جوارح او خاشع و فروتن (در مقابل پرودگار) مي‌شدند.


23. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : ما مِنْ مؤمِنٍ يبكي من خشية اللهِ الّا غَفَرَ‌اللهُ لَهُ ذُنُوبَهُ و ان كانَ اكثُر من نجومِ السّماءِ وَ عَدَدِ قَطرِ البحارِ.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 294»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: هر مؤمني كه از ترس خدا بگريد، خداوند گناهان او را اگر چه از تعداد ستارگان آسمان و عدد قطره‌هاي آب درياها بيشتر باشد، مي‌بخشد.


24. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : البكاءُ من خشيةِ اللهِ نجاةٌ من النّارِ.

« مستدرك الوسائل، ج 2، ص 292»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: گريه از ترس خداوند، موجب نجات از آتش دوزخ خواهد بود.


25. قال الامام علي - عليه السّلام - : مَنْ تَواضَعَ قلبُهُ لِلّهِ لَم يَسْأمُ بَدنُهُ مِن طاعةِ الله.

«بحار الانوار، ج 78، ص 90»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: كسي كه قلبش براي خداوند خاضع و فروتن باشد، بدنش از عبادت و اطاعت او خسته نمي‌شود.


26. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : لا صَلاةَ لِمَنْ لا يتخشَّعُ في صلاتِهِ.

«كنزالعمال، ج 7، ص 526»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: كسي كه در نماز خشوع نداشته باشد، حقيقت و فضيلت نماز را درك نمي‌كند.


27. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : اذا اقشَعرَّ جلدُ العبْدِ مِنْ خشيةِ اللهِ تحاتَّت عنهُ‌ خطاياهُ‌ كَم يَتحاتُّ عَنِ الشَّجرةِ اليالِيَة وَرقُها.

«كنز العّمال، ج 3، ص 141»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: زماني كه پوست بدن بنده از ترس پروردگارش به لرزه درآيد، تمام گناهانش فرو مي‌ريزد، همان گونه كه برگ درختان كهن سال بر زمين مي‌ريزد.


28. قال رسول الله - صلي الله عليه و آله - : اللّهم اقم لي مِنْ خَشْيتِكَ ‌ما تحولُ به بينَنا و بين معاصيكَ.

«كنزالعمال، ج2، ص 175»

رسول خدا - صلي الله عليه و آله - فرمود: بارالها، آنقدر ترس از خود را نصيب من فرما كه به وسيلة آن بين ما و نافرماني تو فاصله ايجاد شود.


 

احادیث در خصوص موضوع عبادت و بندگی

عبادت و بندگی

 

1. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : ما تَقرّبَ متقّربٌ بمثلِ العبادةِ.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3942»

امير مؤمنان ـ عليه السّلام ـ فرمود: هيچ كسي به مانند عبادت، به خدا نزديكي و تقرّب پيدا نكرد.


2. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : اعظَمُ العبادةِ اجراً اخفاها.

«بحار الانوار، ج 75، ص 251»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: بزرگترين عبادات از نظر پاداش، پنهان ترين آنهاست.


3. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : لا خيرَ في عبادةٍ لا علمَ فيها.

«بحار الانوار، ج 78، ص 75»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادتي كه از روي علم و آگاهي صورت نگيرد، خيري در آن نيست.


4. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : العبادة فَوزٌ.

«غررالحكم، ص 198، ح 3932»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت، رستگاري است.


5. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : العبادةُ الخالصةُ ان لا يَرجُوَ الرَّجُلُ الاّ ربَّه و لا يخافَ الاّ ذنبَهُ.

«غررالحكم، ص 199، ح 3945»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت خالصانه و محض براي خدا به اين صورت است كه انسان به هيچ كس جز پروردگارش اميد نداشته باشد و از هيچ چيز جز گناه خودش نترسد.


6. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : اذا احبَّ اللهُ عبداً اّلْهَمَهُ حُسنَ العبادة.

«غرر الحكم، ص 198، ح 3935»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: زماني كه خداوند بنده اي را دوست داشته باشد، نيكو عبادت كردن را به او الهام مي كند.


7. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : مَنْ اَتي بما افْترضَ اللهُ عليهِ، فهوَ مِنْ اعْبدِ النّاس.

«بحار الانوار، ج 77، ص 45»

رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: كسي كه تكاليف واجبش را انجام دهد، پس او از جمله عابدترين مردم است.


8. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : أفْضَلُ النّاسِ مَنْ عشَق العبادة فَعانَقَها و احبَّها بقلبِهِ و باشَرَها بجَسَدِهِ و تَفزَّغَ لَها ... .

«الکافي، ج 2، ص 83»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: با فضيلت ترين مردم، كسي است كه به عبادت عشق مي ورزد،  پس عبادت را در آغوش مي كشد و قلباً آنرا دوست داشته، اعضاء و جوارحش را به آن مشغول مي كند و تمامي همّ و سعي خود را به آن متوجه كرده و به راحتي يا سختي هاي دنيا، اهميت نمي دهد.


9. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : دوامُ العبادَةِ برهانُ الظَّفَر عَلَي السّعادةِ.

«غرر الحكم، ص 198، ح 3936»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت مستمر، دليل دست يافتن به سعادت است.


10. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : العبوديّةُ خمسةُ اشياء: خَلاءُ البطْنِ و قرائةُ القرآنِ و قيام الليّل و التضُّرُع عند الصُّبح و البكاءُ من خشْية الله.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 294»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبوديت بر پنج ركن استوار است: 1. خالي ساختن شكم (از حرام) 2. قرائت قرآن 3. تهجّد و شب زنده داري 4. زاري و راز و نياز با پروردگار در هنگام صبح 5. گريه از خوف خداوند.


11. قال الامام الباقر ـ عليه السّلام ـ : لايكونُ العبدُ عابداً للهِ حقَّ عبادتهِ حتّي ينقَطِعَ عَنِ الخلقِ كُلِّهم ... .

«تنبيه الخواطر، ص 427»

امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرمود: هيچ بنده اي به مقام بندگي و عبوديت حقيقي پروردگار نمي رسد، مگر اينكه از همة‌ خلائق قطع اميد نموده و تنها به خداوند اميدوار باشد.


12. قال الامام الحسين ـ عليه السّلام ـ : انّ قوماً عَبَدُوا اللهَ رغبةً فتلكَ عبادة التُّجارِ و انَّ قوماً عبدوا اللهَ رَهبةً فتِلكَ عبادةُ العبيدِ و انّ قوماً عَبَدُوا اللهَ شكراً فتلك عبادةُ الاَحرارِ وَ هي افضَلُ العبادةِ.

«تحف العقول، ص 177»

امام حسين ـ عليه السّلام ـ فرمود: همانا عده اي خداوند را به جهت ميل به بهشت عبادت مي كنند، كه اين عبادت تجّار است و عده اي نيز خداوند را به جهت ترس از عذاب عبادت مي كنند كه اين عبادت بردگان است و عده اي هم خداوند را به جهت شكر و سپاس (و از روي معرفت عبادت مي كنند)، پس اينگونه عبادت نمودن، عبادتِ آزادگان است كه بهترينِ عبادت ها است.


13. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : النّظَرُ الي العالِمِ عبادةٌ و النّظَرُ الي الامامِ المقسِطِ عبادَةٌ و النَّظَرُ اليَ الوالدين بِرَأفَةٍ و رحمةٍ عبادةٌ ... .

«بحار الانوار، ج 74، ص 73»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: نگريستن به سيماي دانشمندان عبادت است، ديدن حاكم و رهبر عادل نيز عبادت است و نگاه از روي مهرباني و عطوفت به پدر و مادر و ديدن دوستي كه براي خدا دوستش مي داري، اينها نيز عبادت است.


14. قال الامام السجّاد ـ عليه السّلام ـ : نظرُ المومنِ في وَجهِ اخيهِ المومنِ لِلمَودَّةِ و المَحَبَّةِ ‌لَهُ عبادَةٌ.

«تحف العقول، ص 204»

امام سجاد ـ عليه السّلام ـ فرمود: نگاه كردن مؤمن به صورت برادر مؤمن خويش از روي علاقه و محبّت به او، عبادت است.


15. قال الامام العسكري ـ عليه السّلام ـ : لَيسَت العِبادَةُ كثرةُ الصّيامِ و الصّلوةِ و انّما العبادَةُ كثرةُ التّفكُّر في امرِ الله.

«مستدرك الوسائل، ج 11، ص 184»

امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت در زياد انجام دادن نماز و روزه نيست، بلكه عبادت تفكر و انديشه بسيار در قدرت بي منتهاي پروردگار و آفريده هاي اوست.


16. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : التّفكرُ في آلاءِ الله نعمَ العبادةِ.

«غررالحكم، ص 56، ح 534»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: انديشه و تامّل در نعمت هاي الهي، خوب عبادتي است.


17. قال الامام الرّضا ـ عليه السّلام ـ : انّ اشدَّ العبادةِ الوَرعُ.

«تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 30»

امام رضا ـ عليه السّلام ـ فرمود: دشوارترين عبادت، تقوي و پرهيزگاري است.


18. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : اُعبُد اللهَ كَانّكَ تَراهُ فانْ كُنتَ لاتَراهُ فانّهُ يَراكَ.

«بحار الانوار، ج 77، ص 74»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: خدا را به گونه اي عبادت كن، مثل اينكه او را مي بيني و اگر تو او را نمي بيني، همانا خداوند تو را مي بيند.


19. قال الامام الرضا ـ عليه السّلام ـ : اوّلُ عبادةِ اللهِ معرِفَتُه و اصلُ معرفةِ الله توحيدُهُ.

«عيون اخبار الرضا ـ عليه السّلام ـ، ج 1، ص 12»

امام رضا ـ عليه السّلام ـ فرمود: نخستين گام در عبادت پروردگار، شناخت خداست و اساس و پاية شناخت خدا، يگانه دانستن اوست.


20. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : العبادَةُ سبعونَ جزءً و افضَلُها جزءً طَلبُ الحلالِ.

«بحار الانوار، ج 103، ص 7»

رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: عبادت داراي هفتاد جزء است و برترين آنها به دست آوردن روزي حلال است.


21. قال الامام الرّضا ـ عليه السّلام ـ في بيانِ علّةِ العبادةِ: فإن قالَ قائل فَلِمَ تعبّدهُم؟ قيلَ: لئلاّ يكونوا ناسينَ لذكِرِهِ و لا تاركينَ لادَبهِ و لا لاهينَ عن امرِهِ و نهيِهِ ... .

«عيون اخبار الرضا ـ عليه السّلام ـ، ج 2، ص 102»

امام رضا ـ عليه السّلام ـ در بيان علت تشريع عبادات فرمود: اگر کسي بگويد: چرا خداوند متعال، انسان را دعوت به عبادت و اطاعتِ خويش كرده است؟ گفته شود: آنان را به عبادت دعوت نمود تا ياد خدا را فراموش نكنند، ادب پروردگار خويش را ترك نكرده و نسبت به دستورات و نواهي او بي تفاوت نگردند، زيرا خير و ماية حيات آنان در اين دستورات است. پس اگر از عبادت خدا روي گردان شوند، زمان درازي بر ايشان بگذرد و دلهايشان سخت و قسي گردد.


22. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : لا عبادَةَ الاّ بيقينٍ.

 «بحار الانوار، ج 77، ص 169»

رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: عبادت كامل نيست مگر اينكه از روي يقين (به پروردگار) باشد.


23. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : السّكينةُ زينَةُ العِبادةِ.

«بحار الانوار، ج 77، ص 131»

رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: وقار و متانت، زيور و زينت عبادت است.


24. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : زينُ العبادَةِ الخشوعُ.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3948»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: خشوع و خضوع، زيور و زينت عبادتِ پروردگار است.


25. قال الامام الصادق ـ عليه السّلام ـ : لا تُكرِهوا الي انفسكُم العبادةَ.

«الکافي، ج 2، ص 86»

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت (مستحبي) را بر خود تحميل نكنيد.


26. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : تَفرُغُوا الطاعَةِ اللهِ وَ عبادَتهِ قبلَ انْ ينزِلَ بكمُ من البلاءِ ما يشغَلُكم عن العبادةِ.

«تنبيه الخواطر، ص 360»

پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: قبل از اينكه بلاها و مشكلات زندگي شما را از عبادت باز دارد، (فرصت را غنيمت شمرده و) سعي و تلاش خود را متوجه عبادت و بندگي پروردگار نمائيد.


27. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : افضلُ العبادَةِ عِفَّةُ البَطنِ وَ ال‍فَرجِ.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3946»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: برترين عبادت، عفّتِ شكم و شهوت است.


28. قالَتْ فاطمةُ ـ سلام الله عليها ـ : مَنْ أصعَدَ الي اللهِ خالِصَ عبادَتهِ اهبطَ اللهُ لَهُ افضَلَ مصلَحَةِ.

«بحار الانوار، ج 67، ص 249»

حضرت فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ فرمود: هر كس عبادات و كارهاي خود را خالصانه براي پروردگار خويش انجام دهد، خداوند بهترين مصلحت ها و بركات خويش را براي او تقدير نموده و نازل مي كند.


29. قال الامام الحسنُ المجتبي ـ عليه السّلام ـ : مَنْ عَبَّدَ اللهَ عبَّدَ اللهُ لَهُ كُلَّ شيءٍ.

«بحار الانوار، ج 68، ص 184»

امام حسن مجتبي ـ عليه السّلام ـ فرمود: كسي كه خداوند را عبادت و بندگي نمايد، خداوند متعال همة‌ موجودات را بنده و مطيع او مي گرداند.


30. قال الامام الحسين ـ عليه السّلام ـ : مَنْ عَبَداللهَ حقَّ عبادَتهِ، آتاهُ اللهُ فوقَ امانيهِ و كفايَتِهِ.

«بحار الانوار، ج 68، ص 183»

امام حسين ـ عليه السّلام ـ فرمود: هر كس خداوند متعال را آن طور كه شايستة عبادت و بندگي است، عبادت كند، خداوند متعال او را به بهترين آرزوهايش مي رساند و امور زندگي او را كفايت مي كند.


31. قال الامام الصادق ـ عليه السّلام ـ : عليك بالجدِّ و لا تُخرجَنَّ نفسَكَ من حدِّ التَّقصير من عبادةِ اللهِ و طاعتهِ، فانّ الله تعالي لا يُعْبَدُ حقَّ عبادَتِهِ.

«الکافي، ج 2، ص 72»

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: در عبادت و بندگي خداوند كوشا باش و همواره خود را در عبادت و اطاعتِ او مقصر بدان، زيرا عبادتي كه شايستة‌ ذات حق و نعمت هاي بي شمار او باشد، به جا آورده نخواهد شد.


32. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : كيفَ يَجِدُ لذّةَ العبادَةِ مَن لا يصُومُ عن الهَوي.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3938»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: كسي كه از دنباله روي هوي و هوس اباء ندارد، چگونه مي تواند لذّت عبادت را درك كند.


33. قال رسول الله - صلّي الله عليه و آله - : العبادةُ معَ أكل الحرامِ كالبِناءِ علي الرَّملِ.

«بحارالانوار، ج 103، ص12»

رسول خدا - صلّي الله عليه و آله - فرمود: عبادت كردن همراه با خوردن مال حرام، مانند ساختن بنايي بر روي شن است.


34. قال الامام الصادق ـ عليه السّلام ـ : مَنْ اَصْغي الي ناطقٍ فَقَدْ عبدهُ، فان كان النّاطِقُ عَنِ اللهِ فقَد عبدالله و ان كانَ النّاطِقُ عن ابليسَ فقد عَبَد ابليس.

«بحار الانوار، ج 72، ص 268»

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: كسي كه به سخن گوينده اي گوش فرا داده (و اطاعت كند)، به تحقيق عبادت و بندگي او را كرده است، پس اگر گوينده، سخن الهي بگويد، در حقيقت خداوند را عبادت كرده و اگر سخن شيطاني را بر زبان جاري كند، پس او بندگيِ شيطان را كرده است.


35. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : قالَ رسولُ اللهِ ـ صلي الله عليه و آله ـ : قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ فِي لَيلَةِ المِعرَاجِ يَا أَحمَدُ لَيسَ شَي‏ءٌ مِنَ العِبَادَةِ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنَ الصَّمتِ وَ الصَّومِ فَمَن صَامَ وَ لَم يَحفَظ لِسَانَهُ كَانَ كَمَن قَامَ وَ لَم يَقرَأ فِي صَلَاتِهِ ... .

«مستدرک الوسائل، ج 9، ص 19»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: خداوند متعال در شب معراج به او گفت: اي احمد، آيا مي داني چگونه مي توان عابد حقيقي شد؟ حضرت پاسخ دادند؟ نمي دانم. خداوند فرمود: هر گاه هفت صفت در انسان جمع شود: 1) تقوائي كه او را از ارتكاب گناه باز دارد. 2) سكوتي كه مانع از پرداختن به آنچه به او مربوط نيست، گردد. 3) ترسي كه هر روز بر اشك و حزن او بيفزايد. 4) حيائي كه در خلوت و تنهائي پروا كند. 5) خوردن مال حلال كه براي ادامة‌ حيات محتاج آن است. 6) دشمني دنيا، كه من آنرا دشمن دارم. 7) و دوستي با نيكان و صلحا از آن روي كه من آنها را دوست دارم.


36. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : الجودُ في اللهِ عبادةُ المُتَقَرّبينَ.

«غرر الحکم، ح 8442»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: بخشش در راه خدا، عبادت مقرّبان و نزديكان به خداوند است.


احادیث در خصوص موضوع شكر و سپاس

احادیث در خصوص موضوع شكر و سپاس

 

1. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ كُلِّ نِعمَةٍ أَلورَعُ عن محارِمِ اللهِ.

«مشكاة الانوار، ص 35»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: شكر هر نعمتي، پرهيز كردن از حرامهاي خداوند است.


2. قال الامام الصادق - عليه السّلام - لَمّا سُئلِ عن أكرمِ الخَلقِ علي الله: من إذا أُعطيَ شَكَرَ وَ إذا أبتليَ صَبَرَ.

«تمحيص، ص 28، ح 163»

زماني كه از امام صادق - عليه السّلام - سؤال شد: گرامي ترين مردمان نزد خدا كيست؟ حضرت فرمود: كسي که چون نعمتي به او داده شود، شكر كند و هر گاه گرفتار (بلايي) شود صبر نمايد.


3. قال الامام الرضا - عليه السّلام - : من لَم يَشكُر المُنعِمَ مِنَ المَخلوُقين لم يشكُر اللهَ عزَّوجلَّ.

«عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 24»

امام رضا - عليه السّلام - فرمود: هر كه در قبال خوبي کسي تشكر نكند از خداي عزوجل تشكر نكرده است.


4. قال الامام علي - عليه السّلام - : أَلشّكرَ زينَة الغِني وَ الصَّبرُ زينَةُ البَلوي.

«الارشاد، ج 1، ص 300»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: شكر زيور توانگري است و شكيبايي زيور گرفتاري.


5. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ النَّعَمةِ أمان مِن طُولِ النّقمَة.

«غرر الحكم، ح 5666»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: شكر نعمت موجب ايمن ماندن از انتقام (و خشم خداوند) مي شود.


6. قال الامام علي - عليه السّلام - : اَوَّلُ ما يَجِبُ عَليكُم لِلّهِ سُبحانَهُ شُكرَ أياديهِ و إِبتِغاءُ مَراضيهِ.

«غرر الحكم، ح 3329»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: نخستين چيزي كه بر شما در قبال خداي سبحان واجب است، سپاس گزاري از نعمتهاي او و فراهم آوردن موجبات خشنودي اوست.


7. قال الامام الصادق - عليه السّلام - : في كُلِّ نَفسٍ مِن أَنفاسِكَ شكرٌ لازمٌ بَل أَلف و اكثَرُ.

«بحار الانوار، ج 71، ص 25»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: براي هر نفسي از نفسهايت شكري و بلكه هزار و بيشتر از هزار شكر بر تو واجب است.


8. قال الامام علي - عليه السّلام - : إنَّ قَوماً عَبَدُوهُ (اي الله) شُكراً فتلكَ عِبادَةٌ الأحرارِ.

«بحار الانوار، ج 78، ص 69»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: همانا گروهي خدا را از سر سپاس گزاري مي پرستيدند، آن عبادت آزادگان است.


9. قال الامام الجواد - عليه السّلام - : نِعمَةٌ لا تشكَرُ كَسيِّئَةٍ لا تُغْفَرُ.

«اعلام الدين، ص 309»

امام جواد - عليه السّلام - فرمود: نعمتي كه سپاس گزاري نشود مانند گناهي است كه آمرزيده نشود.


10. قال الامام زين العابدين - عليه السّلام - : أشكُرُكُم للهِ أشكُرُكُم للنّاسِ.

«الكافي، ج 2، ص 99»

امام سجاد - عليه السّلام - فرمود: سپاس گزارترين شما از خدا، سپاس گزارترين شما از مردم است.


11. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ المؤمِنِ يَظهَرُ في عَمَلِهِ، شُكرُ المنافِقِ لا يتجاوزُ لِسانَهُ.

«غرر الحكم، ح 5662»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: شكرگزاري مومن در كردار او آشكار مي شود و شكرگزاري منافق از زبانش فراتر نمي رود.


12. قال الامام علي - عليه السّلام - : ألشكرُ ترجمانُ النِّيَّةِ وَ لسانُ الطَّويَّةِ.

«غرر الحكم، ح 1300»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: سپاس گزاري بازگو كننده نيت و زبان درون است.


13. قال الامام الحسن - عليه السّلام - : أللُّؤمُ انْ لا تشكُرَ النِّعمَةَ.

«تحف العقول، ص 232»

امام حسن - عليه السّلام - فرمود: پستي اين است كه سپاس گزار نعمت نباشي.


14. قال الامام علي - عليه السّلام - : من شَكَرَ علي غَيرِ إحسانٍ ذَمَّ علي غير إساءةٍ.

«الكافي، ج 2، ص 94»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: هر كس بي آنكه خوبي ببيند تشكر كند، بي آنكه بدي ببيند نيز نكوهش كند.


15. قال الامام الصادق - عليه السّلام - : من لم تُغضِبهُ الجَنوَةُ لم يَشكُرِ النِّعمَةَ.

«خصال، ص 11، ح 38»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: كسي كه از درشتي به خشم نيايد از خوبي سپاس گزاري نكند.


16. قال الامام الصادق - عليه السّلام - : من إحتَمَلَ الجَفاءَ لم يَشكُرِ النَّعمَةَ.

«خصال، ص 11، ح 37»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: كسي كه بدرفتاري (و ظلم ديگران) را تحمل كند، از خوبي ها سپاس گزاري نكند.


17. قال رسول الله - صلّي الله عليه و آله - : يدُ اللهِ تعالي فوقَ رؤُسِ المكَفرينَ تُرفرِفُ بالرّحمَةِ.

«علل الشرايع، ج 2، ص 560»

رسول خدا - صلّي الله عليه و آله - فرمود : دست خداوند، رحمت را بر فراز سر كساني كه خوبي هايشان ناديده گرفته مي شود، مي گستراند


18. قال رسول الله - صلّي الله عليه و آله - : افضل الناسِ عندَ اللهِ منزلةً و اقربُهم مِنَ الله وسيلةً المُحسنُ يُكَفرُ إحسانُه.

«نوادر راوندي، ص 9»

رسول خدا - صلّي الله عليه و آله - فرمود: ارجمندترين و مقربترين مردمان نزد خداوند، نيكوكاري است كه از نيكي او قدرداني نمي شود.


19. قال الامام علي - عليه السّلام - : من شَكَرَ النِّعَمَ بجنانِهِ إستَحَقَّ المزيدَ قَبلَ اَن يَظهَرَ علي لسانِهِ.

«غرر الحكم، ح 9102»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: هر كه در دل خود از نعمتها سپاس گزاري كند، پيش از آنكه به زبان آورد مستحق افزايش (نعمت) است.


20. قال الامام علي - عليه السّلام - : الشُّكرُ عِصمَةٌ مِنَ الفِتنةِ.

«بحار الانوار، ج 78، ص 53»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: شكر گزاري، مايه مصون ماندن از فتنه است.


21. قال الامام علي - عليه السّلام - : من أُعطِيَ الشُّكرَ لَم يُحَرمِ الزِّيادَةَ.

«نهج البلاغه، حكمت 135»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: به كسي كه توفيق شكرگزاري داده شود از فزوني يافتن (نعمت) محروم نگردد.


22. قال الامام الصادق - عليه السّلام - : ما أنعَمَ اللهُ علي عبدٍ بِنِعمةٍ صَغُرتْ او كَبُرت فقال: ألحمدُ للهِ، إلاّ أدّي شُكرَها.

«الكافي، ج 2، ص 96»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: هيچ نعمتي نيست كه خداوند به بنده اي عطا كند، کوچک باشد يا بزرگ و بنده بگويد: «الحمد الله»، مگر اينكه شكر آن را گزارده باشد.


23. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُكَ للرّاضي عَنكَ يَزيدُه رضاً و وفاءاً.

«غرر الحكم، ح 5668»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: سپاس گزاري تو از كسي كه از تو راضي است موجب رضايت و وفاداري بيشتر او مي شود.


24. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُكَ للسّاخِطِ عَليكَ يُوجِبُ لك مِنهُ صلاحاً و تَعَطُّ‍فْاً.

«غرر الحكم، ح 5669»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: سپاس گزاريت از كسي كه از تو خشنود است، سبب نيکي و مهرباني او نسبت به تو مي شود.


25. قال الامام الباقر - عليه السّلام - : من صَنَعَ مِثلَ ما صُنِعَ إليهِ فإنَّما كافَأ وَ من أَضعَفَ كانَ شاكراً.

«معاني الاخبار، ص 141»

امام باقر - عليه السّلام - فرمود: هر كه در قبال کاري كه براي وي شده، همانند آن را انجام دهد، پاداش آن کار را داده است و اگر كمتر از آن انجام دهد، سپاس گزاري كرده است.


26. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ العالِمِ علي عِلمِهِ، عَمَلُهُ بِهِ و بَذلُهُ لِمُستَحَقِّيهِ.

«غرر الحكم، ح 5667»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: شكرگزاري عالم به خاطر علم خود، عبارت است از عمل كردن به آن علم و قرار دادن آن در اختيار مستحقش.


27. قال الامام الباقر - عليه السّلام - : لا يَنقَطِعُ المَزيدُ من الله حتّي يَنقَطِعَ الشُّكرُ مِنَ العِبادِ.

«بحار الانوار، ج 71، ص 56»

امام باقر - عليه السّلام - فرمود: افزايش نعمت از سوي خداوند قطع نگردد، مگر آن گاه كه شكر گزاري بندگان قطع گردد.


28. قال الامام علي - عليه السّلام - : لا تَكُن مِمَّن ... يَعجِزُ عن شُكرِ ما اُوتيَ و يبتغي الزّيادةَ فيما بَقيَ.

«نهج البلاغه، حکمت 150»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: چونان كسي مباش كه ... از سپاس گزاري نعمتي كه به او داده شده ناتوان است و (با اين حال) خواهان افزايش نعمتي است که باقيمانده است.


29. قال الامام العسكري - عليه السّلام - : لا يَعرِفُ النِّعمةَ إلاّ الشّاكرُ و لا يَشكُرِ النِّعمَةَ إلاّ العارِفُ.

«أعلام الدين، ص ‌313»

امام حسن عسكري - عليه السّلام - فرمود: (قدر) نعمت را نشناسد مگر سپاس گزار و شكر نعمت نگزارد مگر آن كه (قدر) نعمت را شناسد.


30. قال الامام الرضا - عليه السّلام - : إنَّ اللهَ عَزَّوَجَل أمَرَ ... بالشُّكرِ لهُ و لِلوالدينِ فَمَن لم يشكُر والدَيهِ لم يشكُر للهِ ... .

«خصال، ص 156، ح 196»

امام رضا - عليه السّلام - فرمود: خداي عزّوجلّ فرمان داد ... به سپاس گزاري از خود و از پدر و مادر، پس كسي كه از پدر و مادر خود سپاس گزاري نكند از خداوند سپاس گزاري نكرده است.


31. قال الامام الباقر - عليه السّلام - : إستَكثِر لِنفسِكَ مِنَ الله قَليلَ الرِّزقِ تَخَلُّصاً إلي الشُّكرِ.

«تحف العقول، ص 285»

امام باقر - عليه السّلام - فرمود: اندك روزي خدا را براي خود فراوان شمار، تا بدين وسيله شكرش را بجاي آورده باشي.


32. قال الامام الصادق - عليه السّلام - : شُكرُ النّعمةِ إجتنابُ المحارِمِ و تمامُ الشُكرِ قَولُ الرّجلِ: ألحَمدُ لله ربِّ العالمين.

«الكافي، ج 2، ص 95»

امام صادق - عليه السّلام - فرمود: شكر نعمت عبارت است از دوري كردن از حرامها و تماميت شكر به اين است كه انسان بگويد: الحمد لله ربِّ العالمين.


33. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ إلهكَ بطول الثّناء.

«غرر الحكم، ح 5653»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: پروردگارت را با مدح و ستايشي طولاني، سپاس گوي.


34. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ من فوقَكَ بِصدقِ الوَلاءِ.

«غرر الحكم، ح 5654»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: فرا دست خود را با پيروي صادقانه سپاس گوي.


35. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ نِظيركَ بِحُسنِ الإخاءِ.

«غرر الحكم، ح 5655»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: همتايت را با حسن برادري سپاس گوي.


36. قال الامام علي - عليه السّلام - : شُكرُ مَن دُونَكَ بِسَيْبِ العَطاءِ.

«غرر الحكم، ح 5656»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: فرو دستت را با عطا و بخشش به او سپاس گوي.


37. قال الامام علي - عليه السّلام - : إذا قَدَرتَ علي عُدوِّكَ فَاجعَل العَفوَ عنهُ شكراً لِلقُدَرةِ عليهِ.

«نهج البلاغه، حكمت 11»

امام علي - عليه السّلام - فرمود: هر گاه بر دشمنت تسلط يافتي، گذشت از او را شكرانة چيره آمدنت بر وي قرار ده.


 

 

 

احادیث در خصوص موضوع عبادت و بندگی

احادیث در خصوص موضوع عبادت و بندگی

 

1. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : ما تَقرّبَ متقّربٌ بمثلِ العبادةِ.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3942»

امير مؤمنان ـ عليه السّلام ـ فرمود: هيچ كسي به مانند عبادت، به خدا نزديكي و تقرّب پيدا نكرد.


2. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : اعظَمُ العبادةِ اجراً اخفاها.

«بحار الانوار، ج 75، ص 251»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: بزرگترين عبادات از نظر پاداش، پنهان ترين آنهاست.


3. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : لا خيرَ في عبادةٍ لا علمَ فيها.

«بحار الانوار، ج 78، ص 75»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادتي كه از روي علم و آگاهي صورت نگيرد، خيري در آن نيست.


4. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : العبادة فَوزٌ.

«غررالحكم، ص 198، ح 3932»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت، رستگاري است.


5. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : العبادةُ الخالصةُ ان لا يَرجُوَ الرَّجُلُ الاّ ربَّه و لا يخافَ الاّ ذنبَهُ.

«غررالحكم، ص 199، ح 3945»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت خالصانه و محض براي خدا به اين صورت است كه انسان به هيچ كس جز پروردگارش اميد نداشته باشد و از هيچ چيز جز گناه خودش نترسد.


6. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : اذا احبَّ اللهُ عبداً اّلْهَمَهُ حُسنَ العبادة.

«غرر الحكم، ص 198، ح 3935»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: زماني كه خداوند بنده اي را دوست داشته باشد، نيكو عبادت كردن را به او الهام مي كند.


7. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : مَنْ اَتي بما افْترضَ اللهُ عليهِ، فهوَ مِنْ اعْبدِ النّاس.

«بحار الانوار، ج 77، ص 45»

رسول اكرم ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: كسي كه تكاليف واجبش را انجام دهد، پس او از جمله عابدترين مردم است.


8. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : أفْضَلُ النّاسِ مَنْ عشَق العبادة فَعانَقَها و احبَّها بقلبِهِ و باشَرَها بجَسَدِهِ و تَفزَّغَ لَها ... .

«الکافي، ج 2، ص 83»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: با فضيلت ترين مردم، كسي است كه به عبادت عشق مي ورزد،  پس عبادت را در آغوش مي كشد و قلباً آنرا دوست داشته، اعضاء و جوارحش را به آن مشغول مي كند و تمامي همّ و سعي خود را به آن متوجه كرده و به راحتي يا سختي هاي دنيا، اهميت نمي دهد.


9. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : دوامُ العبادَةِ برهانُ الظَّفَر عَلَي السّعادةِ.

«غرر الحكم، ص 198، ح 3936»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت مستمر، دليل دست يافتن به سعادت است.


10. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : العبوديّةُ خمسةُ اشياء: خَلاءُ البطْنِ و قرائةُ القرآنِ و قيام الليّل و التضُّرُع عند الصُّبح و البكاءُ من خشْية الله.

«مستدرك الوسائل، ج 2، ص 294»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبوديت بر پنج ركن استوار است: 1. خالي ساختن شكم (از حرام) 2. قرائت قرآن 3. تهجّد و شب زنده داري 4. زاري و راز و نياز با پروردگار در هنگام صبح 5. گريه از خوف خداوند.


11. قال الامام الباقر ـ عليه السّلام ـ : لايكونُ العبدُ عابداً للهِ حقَّ عبادتهِ حتّي ينقَطِعَ عَنِ الخلقِ كُلِّهم ... .

«تنبيه الخواطر، ص 427»

امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرمود: هيچ بنده اي به مقام بندگي و عبوديت حقيقي پروردگار نمي رسد، مگر اينكه از همة‌ خلائق قطع اميد نموده و تنها به خداوند اميدوار باشد.


12. قال الامام الحسين ـ عليه السّلام ـ : انّ قوماً عَبَدُوا اللهَ رغبةً فتلكَ عبادة التُّجارِ و انَّ قوماً عبدوا اللهَ رَهبةً فتِلكَ عبادةُ العبيدِ و انّ قوماً عَبَدُوا اللهَ شكراً فتلك عبادةُ الاَحرارِ وَ هي افضَلُ العبادةِ.

«تحف العقول، ص 177»

امام حسين ـ عليه السّلام ـ فرمود: همانا عده اي خداوند را به جهت ميل به بهشت عبادت مي كنند، كه اين عبادت تجّار است و عده اي نيز خداوند را به جهت ترس از عذاب عبادت مي كنند كه اين عبادت بردگان است و عده اي هم خداوند را به جهت شكر و سپاس (و از روي معرفت عبادت مي كنند)، پس اينگونه عبادت نمودن، عبادتِ آزادگان است كه بهترينِ عبادت ها است.


13. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : النّظَرُ الي العالِمِ عبادةٌ و النّظَرُ الي الامامِ المقسِطِ عبادَةٌ و النَّظَرُ اليَ الوالدين بِرَأفَةٍ و رحمةٍ عبادةٌ ... .

«بحار الانوار، ج 74، ص 73»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: نگريستن به سيماي دانشمندان عبادت است، ديدن حاكم و رهبر عادل نيز عبادت است و نگاه از روي مهرباني و عطوفت به پدر و مادر و ديدن دوستي كه براي خدا دوستش مي داري، اينها نيز عبادت است.


14. قال الامام السجّاد ـ عليه السّلام ـ : نظرُ المومنِ في وَجهِ اخيهِ المومنِ لِلمَودَّةِ و المَحَبَّةِ ‌لَهُ عبادَةٌ.

«تحف العقول، ص 204»

امام سجاد ـ عليه السّلام ـ فرمود: نگاه كردن مؤمن به صورت برادر مؤمن خويش از روي علاقه و محبّت به او، عبادت است.


15. قال الامام العسكري ـ عليه السّلام ـ : لَيسَت العِبادَةُ كثرةُ الصّيامِ و الصّلوةِ و انّما العبادَةُ كثرةُ التّفكُّر في امرِ الله.

«مستدرك الوسائل، ج 11، ص 184»

امام حسن عسگري ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت در زياد انجام دادن نماز و روزه نيست، بلكه عبادت تفكر و انديشه بسيار در قدرت بي منتهاي پروردگار و آفريده هاي اوست.


16. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : التّفكرُ في آلاءِ الله نعمَ العبادةِ.

«غررالحكم، ص 56، ح 534»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: انديشه و تامّل در نعمت هاي الهي، خوب عبادتي است.


17. قال الامام الرّضا ـ عليه السّلام ـ : انّ اشدَّ العبادةِ الوَرعُ.

«تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 30»

امام رضا ـ عليه السّلام ـ فرمود: دشوارترين عبادت، تقوي و پرهيزگاري است.


18. قال رسول الله ـ صلّي الله عليه و آله ـ : اُعبُد اللهَ كَانّكَ تَراهُ فانْ كُنتَ لاتَراهُ فانّهُ يَراكَ.

«بحار الانوار، ج 77، ص 74»

رسول خدا ـ صلّي الله عليه و آله ـ فرمود: خدا را به گونه اي عبادت كن، مثل اينكه او را مي بيني و اگر تو او را نمي بيني، همانا خداوند تو را مي بيند.


19. قال الامام الرضا ـ عليه السّلام ـ : اوّلُ عبادةِ اللهِ معرِفَتُه و اصلُ معرفةِ الله توحيدُهُ.

«عيون اخبار الرضا ـ عليه السّلام ـ، ج 1، ص 12»

امام رضا ـ عليه السّلام ـ فرمود: نخستين گام در عبادت پروردگار، شناخت خداست و اساس و پاية شناخت خدا، يگانه دانستن اوست.


20. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : العبادَةُ سبعونَ جزءً و افضَلُها جزءً طَلبُ الحلالِ.

«بحار الانوار، ج 103، ص 7»

رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: عبادت داراي هفتاد جزء است و برترين آنها به دست آوردن روزي حلال است.


21. قال الامام الرّضا ـ عليه السّلام ـ في بيانِ علّةِ العبادةِ: فإن قالَ قائل فَلِمَ تعبّدهُم؟ قيلَ: لئلاّ يكونوا ناسينَ لذكِرِهِ و لا تاركينَ لادَبهِ و لا لاهينَ عن امرِهِ و نهيِهِ ... .

«عيون اخبار الرضا ـ عليه السّلام ـ، ج 2، ص 102»

امام رضا ـ عليه السّلام ـ در بيان علت تشريع عبادات فرمود: اگر کسي بگويد: چرا خداوند متعال، انسان را دعوت به عبادت و اطاعتِ خويش كرده است؟ گفته شود: آنان را به عبادت دعوت نمود تا ياد خدا را فراموش نكنند، ادب پروردگار خويش را ترك نكرده و نسبت به دستورات و نواهي او بي تفاوت نگردند، زيرا خير و ماية حيات آنان در اين دستورات است. پس اگر از عبادت خدا روي گردان شوند، زمان درازي بر ايشان بگذرد و دلهايشان سخت و قسي گردد.


22. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : لا عبادَةَ الاّ بيقينٍ.

 «بحار الانوار، ج 77، ص 169»

رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: عبادت كامل نيست مگر اينكه از روي يقين (به پروردگار) باشد.


23. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : السّكينةُ زينَةُ العِبادةِ.

«بحار الانوار، ج 77، ص 131»

رسول اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: وقار و متانت، زيور و زينت عبادت است.


24. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : زينُ العبادَةِ الخشوعُ.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3948»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: خشوع و خضوع، زيور و زينت عبادتِ پروردگار است.


25. قال الامام الصادق ـ عليه السّلام ـ : لا تُكرِهوا الي انفسكُم العبادةَ.

«الکافي، ج 2، ص 86»

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: عبادت (مستحبي) را بر خود تحميل نكنيد.


26. قال رسول الله ـ صلي الله عليه و آله ـ : تَفرُغُوا الطاعَةِ اللهِ وَ عبادَتهِ قبلَ انْ ينزِلَ بكمُ من البلاءِ ما يشغَلُكم عن العبادةِ.

«تنبيه الخواطر، ص 360»

پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: قبل از اينكه بلاها و مشكلات زندگي شما را از عبادت باز دارد، (فرصت را غنيمت شمرده و) سعي و تلاش خود را متوجه عبادت و بندگي پروردگار نمائيد.


27. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : افضلُ العبادَةِ عِفَّةُ البَطنِ وَ ال‍فَرجِ.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3946»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: برترين عبادت، عفّتِ شكم و شهوت است.


28. قالَتْ فاطمةُ ـ سلام الله عليها ـ : مَنْ أصعَدَ الي اللهِ خالِصَ عبادَتهِ اهبطَ اللهُ لَهُ افضَلَ مصلَحَةِ.

«بحار الانوار، ج 67، ص 249»

حضرت فاطمه زهرا ـ سلام الله عليها ـ فرمود: هر كس عبادات و كارهاي خود را خالصانه براي پروردگار خويش انجام دهد، خداوند بهترين مصلحت ها و بركات خويش را براي او تقدير نموده و نازل مي كند.


29. قال الامام الحسنُ المجتبي ـ عليه السّلام ـ : مَنْ عَبَّدَ اللهَ عبَّدَ اللهُ لَهُ كُلَّ شيءٍ.

«بحار الانوار، ج 68، ص 184»

امام حسن مجتبي ـ عليه السّلام ـ فرمود: كسي كه خداوند را عبادت و بندگي نمايد، خداوند متعال همة‌ موجودات را بنده و مطيع او مي گرداند.


30. قال الامام الحسين ـ عليه السّلام ـ : مَنْ عَبَداللهَ حقَّ عبادَتهِ، آتاهُ اللهُ فوقَ امانيهِ و كفايَتِهِ.

«بحار الانوار، ج 68، ص 183»

امام حسين ـ عليه السّلام ـ فرمود: هر كس خداوند متعال را آن طور كه شايستة عبادت و بندگي است، عبادت كند، خداوند متعال او را به بهترين آرزوهايش مي رساند و امور زندگي او را كفايت مي كند.


31. قال الامام الصادق ـ عليه السّلام ـ : عليك بالجدِّ و لا تُخرجَنَّ نفسَكَ من حدِّ التَّقصير من عبادةِ اللهِ و طاعتهِ، فانّ الله تعالي لا يُعْبَدُ حقَّ عبادَتِهِ.

«الکافي، ج 2، ص 72»

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: در عبادت و بندگي خداوند كوشا باش و همواره خود را در عبادت و اطاعتِ او مقصر بدان، زيرا عبادتي كه شايستة‌ ذات حق و نعمت هاي بي شمار او باشد، به جا آورده نخواهد شد.


32. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : كيفَ يَجِدُ لذّةَ العبادَةِ مَن لا يصُومُ عن الهَوي.

«غرر الحكم، ص 199، ح 3938»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: كسي كه از دنباله روي هوي و هوس اباء ندارد، چگونه مي تواند لذّت عبادت را درك كند.


33. قال رسول الله - صلّي الله عليه و آله - : العبادةُ معَ أكل الحرامِ كالبِناءِ علي الرَّملِ.

«بحارالانوار، ج 103، ص12»

رسول خدا - صلّي الله عليه و آله - فرمود: عبادت كردن همراه با خوردن مال حرام، مانند ساختن بنايي بر روي شن است.


34. قال الامام الصادق ـ عليه السّلام ـ : مَنْ اَصْغي الي ناطقٍ فَقَدْ عبدهُ، فان كان النّاطِقُ عَنِ اللهِ فقَد عبدالله و ان كانَ النّاطِقُ عن ابليسَ فقد عَبَد ابليس.

«بحار الانوار، ج 72، ص 268»

امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: كسي كه به سخن گوينده اي گوش فرا داده (و اطاعت كند)، به تحقيق عبادت و بندگي او را كرده است، پس اگر گوينده، سخن الهي بگويد، در حقيقت خداوند را عبادت كرده و اگر سخن شيطاني را بر زبان جاري كند، پس او بندگيِ شيطان را كرده است.


35. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : قالَ رسولُ اللهِ ـ صلي الله عليه و آله ـ : قَالَ اللَّهُ تَعَالَي لَهُ فِي لَيلَةِ المِعرَاجِ يَا أَحمَدُ لَيسَ شَي‏ءٌ مِنَ العِبَادَةِ أَحَبَّ إِلَيَّ مِنَ الصَّمتِ وَ الصَّومِ فَمَن صَامَ وَ لَم يَحفَظ لِسَانَهُ كَانَ كَمَن قَامَ وَ لَم يَقرَأ فِي صَلَاتِهِ ... .

«مستدرک الوسائل، ج 9، ص 19»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: خداوند متعال در شب معراج به او گفت: اي احمد، آيا مي داني چگونه مي توان عابد حقيقي شد؟ حضرت پاسخ دادند؟ نمي دانم. خداوند فرمود: هر گاه هفت صفت در انسان جمع شود: 1) تقوائي كه او را از ارتكاب گناه باز دارد. 2) سكوتي كه مانع از پرداختن به آنچه به او مربوط نيست، گردد. 3) ترسي كه هر روز بر اشك و حزن او بيفزايد. 4) حيائي كه در خلوت و تنهائي پروا كند. 5) خوردن مال حلال كه براي ادامة‌ حيات محتاج آن است. 6) دشمني دنيا، كه من آنرا دشمن دارم. 7) و دوستي با نيكان و صلحا از آن روي كه من آنها را دوست دارم.


36. قال الامام علي ـ عليه السّلام ـ : الجودُ في اللهِ عبادةُ المُتَقَرّبينَ.

«غرر الحکم، ح 8442»

امام علي ـ عليه السّلام ـ فرمود: بخشش در راه خدا، عبادت مقرّبان و نزديكان به خداوند است.

 

مباني، اصول و اهداف جهاد اقتصادي از منظر قرآن

جهاد اقتصادي شايد در ظاهر تنها يك نام براي سالي از سال هاي خورشيدي باشد كه از سوي مقام معظم رهبري (مدظله العالي) براي جهت گيري هاي كلان كشوري تعيين شده باشد، اما در يك نگاه عميقتر مي توان دريافت كه اين نام گذاري داراي مباني، اصول و اهداف فراتر از آن چيزي است كه در نگاه نخست به چشم مي آيد. انتخاب هريك از واژگان به دقت صورت گرفته است تا ضمن بيان نقشه راه، مباني هستي شناختي و انسان شناختي را نيز پوشش دهد و جهت گيري حركت هاي خرد و كلان كشوري و امت را به سوي فلسفه آفرينش سامان دهد.

نويسنده از اين زاويه به موضوع جهاد اقتصادي پرداخته است. تلاش نويسنده براين است تا در يك مطلب كوتاه، بخشي از ابعاد اين نام گذاري را تبيين و براساس آموزه هاي وحياني قرآن روشن نمايد. با هم اين مطلب را از نظر مي گذرانيم.

اسوه سازي امت

امام و پيشوا در آموزه هاي قرآني آيت الهي است تا نقش راهنما و پيامبري را در ميان امت ايفا كند. اين نقش داراي ابعاد گوناگوني است. از جمله اين نقش ها مي توان به روشنگري و بصيرت بخشي به امت اشاره كرد تا همه چيز را از يك زاويه خاص و از دريچه الهي بنگرند و در محور توحيد حركت كرده و راه خويش را بيابند و در اين چارچوب وظيفه و تكليف وجودي خويش را ادا كنند.

اولوالامر در جايگاه اجتماعي- سياسي خود لازم است تا امت را در مسيري قرار دهد تا اهداف و فلسفه آفرينش را تحقق بخشند. ولي فقيه به عنوان نماينده خليفه الله در عصر غيبت اين مسئوليت را به عهده دارد، اين مسير را بشناسد و به امت نشان دهد.

از آن جايي كه بسياري از مسائل تا در مقام عمل در نيايد خود را چنان كه هست نشان نمي دهد، لازم است تا نظريه هاي علمي در قالب ها و شكل هاي عملي در برنامه ها و سياست ها ارايه شود. از اين جاست كه مسئوليت اولوالامر و ولي فقيه دشوار مي -شود؛ زيرا بر اوست تا افزون بر روشنگري و ارايه نظريه هاي علمي، برنامه ها و سياست ها را تبيين و روشن نمايد و امت را به سمت اجراي آن رهنمون سازد.

هدف از اين كار، اسوه سازي و ايجاد نمونه و الگوي كوچك است؛ چرا كه يك نمونه كوچك و الگوي خوب و شايسته مي تواند ظرفيت هاي نظريه ها و برنامه ها را نشان دهد و از نقص و كاستي هاي آن بكاهد. از آن جايي كه ولايت فقيه استمرار راه پيامبران و امامان(ع) است، نظريه ها و برنامه هاي ارايه شده از سوي وي نيز در اين مسير قرار دارد. پيامبران و امامان(ع) به حكم الهي و فلسفه بعثت، ماموريت و وظيفه داشتند تا با ارايه بهترين نظام فكري، فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي در چارچوب قانون عدالت محور مكتوب با قدرت مردم، امتي را بسازند كه اسوه جامعه هاي بشري باشد. (حديد، آيه 25؛ و نيز بقره، آيه 143)

به اين معنا كه فلسفه و هدف بعثت، ارايه الگو و امت نمونه اي است كه مردم را نسبت به فلسفه آفرينش و انسان و نيز حقوق و تكاليف خويش آگاه كند تا همه مردم به دور از هر گونه محدوديت هاي نژادي، ديني، مذهبي و مانند آن يعني به صرف انسان بودن نسبت به حقوق خود قيام كرده و عدالت قسطي و مشهود خويش را بخواهند و نسبت به برپايي، اقامه و اجراي عدالت اقدام كنند. (حديد، آيه 25)

بنابراين، مسئوليت ولي فقيه در استمرار حركت پيامبران و امامان معصوم(ع) اين است كه جامعه اي شاهد، اسوه، نمونه و الگو بسازد و به جامعه جهاني ارايه دهد. هرچند كه جامعه اسوه و نمونه از نظر بعضي از امور چون اعتقادي با ديگر جوامع بشري مي تواند متفاوت باشد، ولي اين تفاوت تاثيري در كليت الگوبرداري ديگر جوامع ندارد.

به سخن ديگر، ماموريت پيامبران(ع) ايجاد بستر براي قيام عمومي و همگاني توده هاي مردم به دور از هرگونه قيدي است. اين بدان معناست كه قيام توده ها براي احقاق حقوق و عدالت طلبي خود يك هدف مهم و اساسي در ساختار كلي آفرينش است و اين مسئله به خودي خود مي تواند انسان را به سوي هدف آفرينش سوق دهد. به اين معنا كه پازل ها و قطعات جامعه اسوه و الگو هرچند از همه جهات كامل و تمام است، ولي در اصل موضوع ماموريت پيامبران يعني عدالت طلبي مردم آن چه مهم است، آگاهي از حق و اقدام براي احقاق حقوق و عدالت است.

جامعه الگو مي تواند به جوامع بشري نشان دهد كه حقوق انساني چيست و چگونه مي توانند آن را به دست آورند. از اين رو استكبار جهاني عدالت ستيز و ظالم همواره در برابر ام القراي اسلام يعني جامعه اسوه و الگو مي ايستد و آن را به عنوان دشمن شماره يك خودشناسائي كرده و به مقابله جدي و اساسي با آن مي پردازد؛ زيرا ارايه الگو و اسوه به جوامع بشري براي احقاق حقوق و عدالت مي تواند بنيادهاي استكباري آنان را با خطر مواجه سازد و ريشه هاي ظلم جهاني را برچيند.

نقشه راه

براي تحقق بخشيدن به امت اسوه و الگوي جهاني، نقشه راه لازم است؛ زيرا يك نظريه جامع و كامل اگر بخواهد در جامعه اي اجرايي شود و تحقق يابد، مي بايست در يك فرآيندي پديد آيد؛ چرا كه ايجاد بسترهاي لازم، نيازمند ايجاد ظرفيت ها و شرايطي است.

به سخن ديگر، شرايط دنيا اين اقتضا را دارد كه امور در يك فرآيندي تحقق يابد و بسترها و شرايط تحقق فراهم آيد. از اين رو نقشه راه براي رسيدن به هدف لازم است. اين نقشه راه كمك مي كند تا امت بداند در چه موقعيتي قرار دارد و وضعيت او نسبت به هدف چگونه است؟ يعني امت از طريق نقشه راه مي تواند آگاه شود در چند مرحله مي تواند به آن هدف برسد و يا از نظر زماني چه مقدار طول مي كشد؟ يا اين كه چه بسترهائي را فراهم آورد يا چه گام هائي را به درستي برنداشته است و در كجا كمبود و كاستي دارد؟

با نگاهي به برنامه ها و سياست هاي پيامبر(ص) مي توان دريافت، پيامبر براي تحقق امت اسوه و متوسط و شاهد خويش، نقشه راهي داشته است. اين نقشه راه كه از آن گاه به سياست هاي گام به گام ياد مي شود، شرايط جامعه مدني را به گونه اي تغيير داد تا اين امت اسوه و نمونه ايجاد و به جامعه بشري ارايه شود.

از نظر بسياري از مفسران با آن كه قرآن يكباره و به صورت جمله واحده بر قلب پيامبر(ص) نازل شده است، با اين همه ارايه آيات قرآني منوط به تحقق شرايط آن بوده است. به اين معنا كه هر آيه اي در زماني به امت ارايه مي شود كه شرايط مناسب به عنوان سبب نزول و مانند آن فراهم آمده باشد. از اين رو پيامبر(ص) منتظر مي ماند تا فرمان خداوندي از طريق جبرئيل(ع) امين وحي برسد و ايشان آيه را به امت ارايه دهد. از اين جاست كه مسئله تعجيل در تلاوت و قرائت آيات مطرح مي شود؛ زيرا گاه پيامبر(ص) شرايط را براي ارايه آيه مناسب مي يافت و مي خواست آيه را ارايه دهد كه خداوند از ارايه آن باز مي داشت و نسبت به تعجيل ارايه آيه فرمان نهي صادر مي كرد.(قيامت، آيات 16 تا 19)

نقشه راه كمك مي كند تا انسان گام هائي را با دقت بيش تر، تحت برنامه و سياست هاي مشخص و چارچوب تعيين شده بردارد. لذا ولي فقيه به عنوان استمراردهنده همان راه پيامبران و پيامبر(ص) نقشه راه را مشخص مي كند. نامگذاري ها هر سال به قصد تبيين اين نقشه راه مي باشد تا امت در نهايت به هدف بزرگ اسوه و الگوي عيني جامعه جهاني برسد و چشم ناظران جهاني را به خود معطوف دارد.

در اين نقشه راه، همه چيز براساس فلسفه آفرينش، هدف بعثت و ماموريت اصلي پيامبران(ع) و امامان(ع) انجام مي گيرد؛ زيرا هدف، خدايي و رباني شدن بشر است. اين هدف تنها در سايه سار عدالت مي تواند تحقق يابد. از اين رو جامعه عدالت محور به عنوان هدف از اين نقشه راه مشخص و معلوم مي شود و برنامه ها و سياست ها در چارچوب آن ارايه مي گردد.

مهم ترين نشانه جامعه عدالت محور، عدالت اقتصادي آن است؛ زيرا عدالت اقتصادي همان عدالت مشهود و ملموس و به تعبير ديگر عدالت قسطي است كه به چشم مي آيد. اگر شما وارد هر جامعه اي شويد، نخستين چيزي كه از يك جامعه به چشم مي آيد مظاهر عدالت قسطي آن است. بنابراين در نقشه راه نخستين گام براي عدالت قسطي، تعريف اقتصاد است و در آن عدالت اقتصادي مورد توجه و تاكيد قرار مي گيرد.

مباني هستي شناختي

جهاد اقتصادي به عنوان نقشه راه تحقق عدالت قسطي مورد توجه و تاكيد مقام عظماي ولايت و امامت است؛ زيرا عدالت قسطي ماموريت اصلي پيامبران و امت اسلام به عنوان امت نمونه و اسوه بشمار مي رود.

هر چند كه به ظاهر چنين مي آيد كه اقتصاد يك مسئله مادي و دنيوي است و كمتر با مسئله دين ارتباط مي يابد؛ ولي اگر خوب دقت شود، روشن مي گردد كه اقتصاد به عنوان محور عدالت قسطي تا چه اندازه در سرنوشت بشر تاثير دارد؛ از اين رو، مي بايست در محور توجهات دين قرار گيرد. اين گونه است كه در اسلام و آموزه هاي قرآني همواره با تاكيد بر نماز بر انفاق توجه داده شده و ارتباط تنگاتنگ ميان دين و دنيا و معنويت و ماديت تبين و روشن شده است. بخش بزرگي از آموزه هاي قرآني به مسائل اقتصادي و مادي اختصاص يافته است؛ زيرا دنيا مزرعه آخرت است و زندگي مادي و دنيوي جان مايه زندگي معنوي و اخروي است. آسايش دنيوي در كنار آرامش دنيوي است كه آدمي را با هدف بزرگ سعادت اخروي يعني آسايش و آرامش ابدي و هميشگي آشنا مي سازد و نسبت به آن ترغيب و تشويق مي كند.

انتخاب عنوان جهاد براي يك حركت به ظاهر مادي و دنيوي، تاكيد بر اين نكته هستي شناختي است كه انسان موجودي آفريده خداوندي است كه در مقام پروردگاري و ربوبيت او را انتخاب كرده تا در مقام خلافت قرار گيرد و پس از خدايي و متاله شدن، در مقام ربوبيت و مظهريت آن بنشيند و هستي از جمله زمين و زميني ها را به كمال شايسته و بايسته ايشان از راههاي مختلف از جمله استعمار الارض(آبادسازي زمين) برساند.

واژه و اصطلاح اسلامي و كليدي «جهاد» افزون بر اين كه تاكيدي بر جنبه كار و تلاش مضاعف و همت مضاعف دارد، همچنين تبيين كننده جهت و سمت و سوي فعاليت هاي اقتصادي است؛ زيرا واژه جهاد با بار معناي خاص آن، بيانگر اين مطلب است كه محور همه حركت ها از جمله حركت هاي اقتصادي و مادي و دنيوي مي بايست، خداوند و متاله و رباني شدن انسان و جامعه بشري باشد. بنابراين، كارهاي اقتصادي رنگ و بويي عبادي و خدايي مي گيرد و همانند انفاق و استعمار الارض و ابتغاء الفضل، عملي عبادي و در مسير حركت آفرينش قرار داده مي شود. بنابراين هر كسي كه براي لقمه ناني حلال كار و تلاش مي كند، همانند مجاهدي در كارزار كافران حربي است كه جان در طبق اخلاص نهاده و كشته در اين راه، شهيد مي باشد.

مباني انسان شناختي

جهاد اقتصادي همان گونه كه مبتني بر مباني هستي شناختي تعريف و تبيين مي شود، براساس مباني اسنان شناختي نيز تبيين مي شود. از آن چه گذشت مي توان اين مباني را به دست آورد. به اين معنا كه انسان در جهاد اقتصادي تنها ابزار توليد همانند خيش نيست، بلكه محور اقتصاد است. به اين معنا كه حركت هاي اقتصادي نبايد همانند حركت هاي نظام سرمايه داري براي توليد بيشتر و بهره كشي و استثمار باشد، بلكه بايد براي تعالي روح و روان آدمي و در چارچوب خدايي و رباني شدن بشر باشد.

اگر كار اقتصادي در يك جامعه اسوه و نمونه انجام مي گيرد، همواره به هدف ايجاد بستري براي تعالي و كرامت و شرافت بشري است؛ چرا كه اقتصاد يا ماديات هدف نيست، بلكه خود ابزاري براي بشر است تا انسان ها بتوانند ظرفيت هاي وجودي خود را كشف كرده و اسماي الهي را در خود تحقق بخشند و متاله و خدايي شده و در مقام مظهريت ربوبيت و پروردگاري نشسته و هستي را به سوي كمال رهنمون شوند.

جامعه الگو بايد شرايط را در جامعه چنان فراهم آورد تا همگان به فلسفه آفرينش خود و جهان آگاه شده و نسبت به حقوق و تكاليف خود دانا شده و زمينه خدايي شدن در يك فضاي سالم را دارا شوند. بنابراين، آسايش و آرامش به عنوان اصل محوري مورد توجه و تاكيد قرار مي گيرد. اين آسايش و آرامش در يك فضاي عدالت محور تحقق مي يابد. از اين رو عدالت قسطي يعني عدالت اقتصادي و مادي به عنوان هدف آغازين هر جامعه بشري مورد تاكيد اسلام و قرآن قرار گرفته است؛ زيرا جامعه آگاه به عدالت و خواهان آن مي تواند بستر لازم را براي فهم و درك اهداف آفرينش فراهم آورد. و لذا خداوند از پيامبران مي خواهد تا جوامع را نسبت به اين عدالت قسطي آگاه سازند و توده را براي تحقق آن به قيام ترغيب و تشويق كنند؛ زيرا آگاهي توده هاي مردم از هر دين و مذهب و نژاد نسبت به عدالت قسطي و قيام براي آن، خود بهترين شرايط را براي ادامه راه فراهم مي آورد.

به سخن ديگر، نقشه راه اسلام بر اين است كه در گام نخست، مردم را نسبت به حقوق خود آگاه كند و بي توجه به مذهب و دين و نژاد، آنان را به مقابله با ظلم و اجراي عدالت قسطي و عدالت اقتصادي ترغيب و تشويق نمايد؛ زيرا بر اين باور است كه در فضايي كه عدالت قسطي تحقق دارد، شرايط براي حركت به سوي فلسفه آفرينش و انسان فراهم تر و آماده تر است.

جهادي بودن حركت اقتصادي

اين كه حركت اقتصادي و عدالت مي بايست جهادي باشد، هدف حركت اقتصادي را نيز تبيين و روشن مي كند؛ زيرا هر حركت مادي و دنيوي كه به عنوان وسيله بودن و ابزاري بودن ديده نشود، عين ضلالت و گمراهي است.

به سخن ديگر، حركت هاي مادي و دنيوي بايد در چارچوب اين حكم كلي اسلامي باشد كه «الدنيا مزرعه الاخره؛ دنياكشتزار آخرت است.» به اين معنا كه حركت هاي اقتصادي و مادي و دنيوي نمي بايست اصالت نيابند، بلكه بايد به عنوان مقدمه و ابزار ديده شوند تا از هدف اصلي آفرينش هستي و انسان دور نشود.

قرآن بارها و بارها بر حركت هاي مادي و دنيوي كه به دنيا و ماديات اصالت و ارزش نفسي بخشيده اند، خرده گرفته است. از نظر قرآن هر حركت مادي و دنيوي كه دنيا و ماديات را اصيل شمارد، حركت باطل و گمراه كننده است؛ چرا كه بايد حركت هاي مادي و دنيوي از جمله حركت هاي اقتصادي، حركت هاي با محوريت آخرت و معنويت باشد. اين گونه است كه ابزاري بودن دنيا و هر آن چه در آن است مورد توجه و تأكيد خداوند در قرآن است و عناويني چون زهد و رياضت و تقوا و مانند آن به عنوان تبيين گر مهم ابزاري بودن دنيا، در آيات قرآن بارها تكرار مي شود.

بر اين اساس، حركت هاي اقتصادي امت اسوه و شاهد مي بايست حركت هاي جهادي و با هدف خدا، آخرت و معنويت باشد كه همان متاله و رباني شدن انسان و جامعه است.

جهادي بودن افزون بر اين كه هدف حركت اقتصادي را تبيين مي كند، همچنين موقعيت هر فرد را در اين موضوع روشن مي كند. به اين معنا كه هر شخص در هر موقعيت و منزلت و ثروت و قدرتي كه هست لازم است نهايت تلاش و كوشش را مبذول دارد تا اين شكوفايي اقتصادي تحقق يابد و تمدن اسلامي به منصه ظهور برسد. هرگونه كوتاهي، در حكم قاعدين شدن انسان و موجب طرف اجتماعي در دنيا و عذاب اخروي مي شود.

صرفه جويي، پرهيز از اسراف و اتراف و مانند آن، به عنوان بخشي از اين جهاد اقتصادي معنا مي يابد و هرگونه مصرف بي رويه در حكم حركت در مسير اخوان شياطين و ياران قاسطين معنا مي شود و مسرفان و مترفان، دشمن دين و ملت شمرده مي شوند.

اصول جهاد اقتصادي

اين كه حركت هاي اقتصادي مي بايست جهادي باشد، اصولي را مي طلبد كه مبتني بر مباني هستي شناختي و انسان شناختي است.

اين اصول عبارتند از:

1- عدالت محوري: اگر حركت اقتصادي قرار است در شكل جهاد اقتصادي سامان يابد، بايد اصولي در آن مراعات گردد تا جهاد تحقق يابد؛ زيرا چنان كه گفته شد جهاد، اصطلاح اسلامي با بار مثبت زياد است.

جهاد بايد همواره در راه خدا باشد و راه خدا در هر چيزي عدالت است؛ چرا كه نظام احسن هستي براساس عدالت شكل گرفته است. بر اين اساس، عدالت نقش بسيار اساسي در همه ابعاد هر چيزي از جمله حركت ها و فعاليت هاي اقتصادي دارد. از اين رو عدالت در حوزه ابزار، روش و هدف بايد مورد توجه قرار گيرد. بنابراين، در هر جايي كه تقابل يا تضادي در مقام حكم يا تزاحمي در مقام اجرا با عدالت پيش آيد، بايد عدالت به عنوان اصل حاكم مقدم گردد و به هيچ وجه نمي توان از ابزار يا روش يا هدفي استفاده كرد كه عدالت را تضعيف يا ساقط مي كند.

2- سالم سازي اقتصادي: اصولا همه چيز در دنيا از آن همگان است و كسي را نرسد كه مدعي مالكيت حقيقي چيزي باشد؛ چرا كه تنها مالك حقيقي خداوند است و ديگران از مالكيت اعتباري و غيرحقيقي برخوردارند. بر اين اساس، هر عملي در دنيا از جمله عمل اقتصادي بايد با اين اصل، هماهنگ و سازگار باشد.

هرگاه جريان اقتصادي برخلاف بهره مندي عده اي باشد، آن جريان به عنوان جريان ناسالم و باطل شناخته مي شود و بايد تغيير كند يا اصلاح گردد. از جمله اصول اقتصادي اسلام جريان سالم و گردش عدالت محور اقتصاد در جامعه است. لذا خداوند براي دسترسي همگان نسبت به منابع زمين قوانيني از جمله قانون «انفال» و «في» را صادر كرده است تا گردش سالم اقتصادي در جامعه جاري شود و سرمايه ها و منابع مادي دنيا در انحصار افرادي محدود قرار نگيرد. (حشر، آيه 7 و آيات ديگر قرآن)

بر اين اساس، حركت اقتصادي بايد در چارچوب جريان و گردش سالم اقتصادي صورت گيرد و هرگونه عمل اقتصادي حتي به قصد شكوفايي اقتصادي اگر همراه با تخريب اصل عدالت يا گردش سالم و فراگير اقتصادي باشد، عملي باطل و ناحق شناخته مي شود. بنابراين، نمي توان به انگيزه رونق و شكوفايي اقتصادي، گروهي از مردم را از منابع اقتصادي يا سرمايه ها و مانند آن محروم كرد و آنان را در فقر مطلق رها كرد يا به آن كشاند.

3- برنامه ريزي و تقسيم كار: حركت اقتصادي اگر بخواهد مانند عمل جهادي انجام شود بايد براساس اصل اساسي برنامه ريزي انجام گيرد؛ زيرا جهاد اين معنا را مي رساند كه دشمني در مقابل، حضور دارد كه او نيز طرح و برنامه هايي دارد و مقابله با او تنها با برنامه ريزي و پيش بيني حركت هاي مقابل و بصيرت، شدني است.

همچنين حركت جهادي بايد همراه با تقسيم كار و حمله همه جانبه از قلب و يمين و يسار انجام گيرد و تنها بخشي از جبهه تقويت نشود. به اين معنا كه بايد حركت همه جانبه در صنعت، معدن، كشاورزي و ديگر فناوري هاي روز انجام گيرد و جهاد، فراگير و همه جانبه باشد و اين طور نباشد كه به بخشي توجه شود و از بخش هاي ديگر غفلت گردد.

4- بهره گيري از همه ظرفيت ها: در آيات قرآني از امت اسلام خواسته شده تا از همه عده و عده (افراد و ابزار) استفاده شود تا به موفقيت كامل دست يابند. بنابراين، لازم است در جهاد اقتصادي از همه ظرفيت هاي امت اسلام و كشور استفاده و همه نفرات و ابزارها و وسايل و امكانات به كار گرفته شود. هرگونه قعود (كوتاهي) افراد جامعه مي تواند موجب تزلزل حركت جهاد اقتصادي شود و ناديده گرفتن و عدم بهره گيري از همه امكانات مي تواند آسيب جدي بر جامعه وارد سازد.

5- اصول ديگر: بي گمان پرداختن به همه اصول جهاد اقتصادي در اين مطلب كوتاه شدني نيست. با نگاهي به آموزه هاي قرآني مي توان اصول چندي را براي جهاد اقتصادي شناسايي كرد. از جمله اين اصول مي توان به اصل آباداني زمين و دوري از فساد و تباهي اشاره كرد. به اين معنا كه فعاليت هاي اقتصادي به سبب صبغه و رنگ جهادي بودنش نبايد موجب فساد و تباهي زمين يا اهل آن شود. همچنين جهاد اقتصادي بايد براساس اصول خدمت رساني به بشر و ديگر آفريده هاي الهي، فراهم آوري بستر مناسب براي رشد انسان، حفظ كرامت، عزت و شرافت، يا اصل آرامش و آسايش، امنيت و مانند آن باشد. تبيين همه اين اصول فرصت و وقت ديگري را مي طلبد كه اميد است به ياري خداوند در آينده به آن ها پرداخته شود.

30-1-90 خليل منصوري-کیهان

 

رهبر معظم انقلاب در ديدار هزاران نفر از معلمان از سراسر كشور

بصیرت: رهبر معظم انقلاب حركت بيداري كنوني در غرب آسيا و شمال افريقا را امتداد حركت عظيم ملت ايران خواندند و تأكيد كردند: اين حركت بيداري قطعاً تا قلب اروپا پيش خواهد رفت و ملتهاي اروپا بر ضد سياستمداران و زمامداران خود به پا خواهند خواست.

حضرت آيت الله خامنه اي رهبر معظم انقلاب اسلامي صبح امروز در ديدار هزاران نفر از معلمان از سراسر كشور، مهمترين وظيفه آموزش و پرورش را تربيت انسانهايي در طراز نظام جمهوري اسلامي و حركت عظيم ملت ايران، دانستند و تأكيد كردند: بر همين اساس آموزش و پرورش نيازمند تحول بر مبناي يك الگوي مستقل و پيشرفته ايراني - اسلامي است كه پرورش انسانهايي مؤمن، متوكل، شريف، شجاع، مبتكر، صبور، اميدوار به آينده و داراي اخلاق نيك و قدرت خطرپذيري براي ورود به ميدانهاي جديد، نتيجه آن باشد.

حضرت آيت الله خامنه اي با گراميداشت ياد و خاطره استاد شهيد آيت الله مرتضي مطهري و روز معلم، شهيد مطهري را انساني برجسته، بصير و همراه با احساس درد توصيف كردند و افزودند: اين انسان بزرگ با چنين ويژگيهايي منشأ بركات فراواني در عرصه علم و فرهنگ و تعليم و تربيت شد و در نهايت هم خداوند متعال پاداش او را با شهادت داد و او را زنده نگه داشت.

ايشان در تبيين نقش و جايگاه معلم خاطرنشان كردند: معلم انساني است كه آينده كشور و تربيت انسانهاي بزرگ و مجاهدان راه حق و افرادي كه كشور را اداره خواهند كرد، به دست او است، بنابراين، همه آحاد ملت بايد قدر و اهميت معلم را بدانند و حرمت معلم را پاس بدارند، ضمن آنكه رسانه ها و مسئولان نيز نقش بسزايي در شناساندن جايگاه واقعي معلم دارند.

رهبر انقلاب اسلامي با اشاره به موضوع تحول در آموزش و پرورش، در بيان علت نيازمندي به اين تحول افزودند: از آنجاييكه نظام كنوني آموزش و پرورش وارداتي است و در آن، نيازها، اقتضائات و فرهنگ ملت ايران در نظر گرفته نشده است، بنابراين آموزش و پرورش نيازمند تحول است.

حضرت آيت الله خامنه اي تأكيد كردند: لازمه اين تحول يك الگوي مستقل و پيشرفته ايراني - اسلامي است كه هدف اين الگو نيز بايد تربيت انسانهايي در طراز نظام جمهوري اسلامي باشد.

ايشان خاطرنشان كردند: اگر جمهوري اسلامي ايران مي خواهد پرچم اسلام را در دست بگيرد و دنيا و آخرت خود را آباد كند و ياري رسان، شاهد و مبشر براي ملتهاي ديگر باشد، بايد انسانهايي مؤمن، متوكل، شريف، مبتكر، شجاع، حليم، داراي استعدادهاي جوشان، و قدرت خطرپذيري بالا، تربيت كند.

رهبر انقلاب اسلامي افزودند: لازمه تربيت چنين انسانهايي، عمل براساس دستورات اسلام و معارف قرآن است.

حضرت آيت الله خامنه اي با تأكيد بر لزوم مشخص بودن جهت گيري در ايجاد تحول در آموزش و پرورش، خاطرنشان كردند: داشتن نگاه كلان و طرح جامع و همچنين لحاظ كردن محوريت معلم، از شروط مهم ايجاد تحول است.

ايشان افزودند: هر مقدار كه در آموزش و پرورش و ايجاد تحول در آن، سرمايه گذاري شود، قطعاً ارزش بازده آن به مراتب بيشتر از سرمايه گذاري انجام شده خواهد بود، و همه بايد با چنين ديدي به آموزش و پرورش نگاه كنند.

رهبر انقلاب اسلامي با يادآوري كار عظيم و كم نظير ملت ايران به رهبري امام خميني (ره)، در طول تاريخ، خاطرنشان كردند: كشور ايران، نيازمند آموزش و پرورشي در شأن چنين ملتي است.

حضرت آيت الله خامنه اي در تبيين ابعاد حركت عظيم ملت ايران افزودند: در شرايطي كه عوامل زور و قدرت در دنيا، همه توان و امكانات خود را بر ضد ارزشهاي اسلامي و انساني بكار گرفته بودند، ملت ايران، غريبانه براي احياي اين ارزشها قيام كرد و غريبانه اين راه دشوار را پيمود و اكنون به پيروزيها و پيشرفتهاي بزرگي دست يافته است.

ايشان حركت بيداري كنوني در غرب آسيا و شمال افريقا را امتداد حركت عظيم ملت ايران خواندند و تأكيد كردند: اين حركت بيداري قطعاً تا قلب اروپا پيش خواهد رفت و ملتهاي اروپا بر ضد سياستمداران و زمامداران خود كه آنها را تسليم محض سياستهاي فرهنگي و اقتصادي امريكا و صيهونيستها كرده اند، به پا خواهند خواست.

رهبر انقلاب اسلامي با تأكيد بر اينكه اين بيداري در اروپا حتمي است، خاطرنشان كردند: بيداري كنوني، عمق حركت عظيم ملت ايران است و اگر بخواهيم اين حركت با همين شتاب و قدرت ادامه پيدا كند، بايد ضمن شكوفا كردن استعدادها و تربيت انسانهاي مقاوم، ايمان، بصيرت، آگاهي و دانش را تقويت و اتحاد و انسجام را مستحكم تر كنيم.

حضرت آيت الله خامنه اي در پايان تأكيد كردند: مطمئن باشيد جمهوري اسلامي ايران به بركت همت هاي بلند، ايمانهاي قوي و انسانهاي با اخلاص، قله هاي سعادت و پيشرفت را يكي پس از ديگري فتح خواهد كرد.

در ابتداي اين ديدار آقاي حاجي بابايي وزير آموزش و پرورش در سخناني با اشاره به برنامه ريزيها و تلاشهاي انجام گرفته براي تحول بنيادين در آموزش و پرورش گفت: سياستهاي كلي آموزش و پرورش در مجمع تشخيص مصلحت نظام به تصويب رسيده و فلسفه تعليم و تربيت نيز در دستور كار شورايعالي انقلاب فرهنگي است و همچنين برنامه درسي ملي در حال بررسي و تصويب نهايي در شورايعالي آموزش و پرورش است.

وي افزود: توجه به شكوفايي استعدادها، مباني تعليم و تربيت اسلامي، فناوريهاي جديد، تربيت بدني، مهارتهاي زندگي، كتابخانه هاي مدارس و مجلات كمك آموزشي، و ارزشيابي كيفي، از جمله مواردي هستند كه در برنامه درسي ملي در نظر گرفته شده اند.

قانون تجارت الكترونيكی

باب اول – مقررات عمومی

مبحث اول- در كليات

فصل اول- قلمرو و شمول قانون
ماده 1- اين قانون مجموعه اصول و قواعدی است كه برای مبادله آسان و ايمن اطلاعات در واسط‌های الكترونيكی و با استفاده از سيستم‌های ارتباطي جديد به كار می‌رود.
فصل دوم – تعريف
ماده 2-
الف - «داده‌پيام» (Data Message): هر نمادی از واقعه، اطلاعات يا مفهوم است كه با وسائل الكترونيكی، نوری و يا فناوری‌های جديد اطلاعات توليد، ارسال،دريافت، ذخيره يا پردازش می‌شود.
ب- «اصل‌ساز» (Originator): منشأ اصلی «داده‌پيام» است كه «داده‌پيام» به وسيله او يا از طرف او توليد يا ارسال می‌شود اما شامل شخصی كه در خصوص «داده‌پيام» به عنوان واسطه عمل می‌كند نخواهد شد.
ج- «مخاطب» (Addressee): شخصی است كه اصل‌ساز قصد دارد وی «داده‌پيام» را دريافت كند، اما شامل شخصی كه در ارتباط با «داده‌پيام» به عنوان واسطه عمل می‌كند نخواهد شد.
د- «ارجاع در داده‌پيام» ( By Reference Incorporation): يعنی به منابعی خارج از «داده‌پيام» عطف شود كه در صورت مطابقت با ماده (18) اين قانون جزئی از «داده‌پيام» محسوب می‌شود.
ه- «تماميت داده‌پيام» (Integrity ): عبارت است از موجوديت كامل و بدون تغيير «داده‌پيام». اعمال ناشی از تصدي سيستم از قبيل ارسال، ذخيره يا نمايش اطلاعات كه به طور معمول انجام می‌شود خدشه‌ای به تماميت «داده‌پيام» وارد نمی‌كند.
و- «سيستم رايانه‌ای» (System :(Computer هر نوع دستگاه يا مجموعه‌ای از دستگاه‌های متصل سخت‌افزاری- نرم‌افزاری است كه از طريق اجرای برنامه‌های پردازش خود كار «داده‌پيام» عمل می‌كند.
ز- «سيستم اطلاعاتی» (System Information): سيستمی برای توليد (اصل‌سازی)، ارسال، دريافت، ذخيره يا پردازش «داده‌پيام» است.
ح- «سيستم اطلاعاتی مطمئن» (System Secure Information): سيستم اطلاعاتی است كه:
1- به نحوی معقول در برابر سوء استفاده و نفوذ محفوظ باشد.
2- سطح معقولی از قابليت دسترسي و تصدی صحيح را دارا باشد.
3- به نحوی معقول متناسب با اهميت كاری كه انجام می‌دهد پيكربندی و سازماندهی شده باشد.
4- موافق با رويه ايمن باشد.
ط- «رويه ايمن» (Secure Method): رويه‌ای است برای تطبيق صحت ثبت «داده‌پيام» منشأ و مقصد آن با تعيين تاريخ و برای يافتن هرگونه خطا يا تغيير در مبادله، محتوا و يا ذخيره سازی «داده‌پيام» از يك زمان خاص. يك رويه ايمن ممكن است با استفاده از الگوريتم‌ها يا كدها، كلمات يا ارقام شناسائی، رمزنگاری، روش‌های تصديق يا پاسخ برگشت و يا طرق ايمنی مشابه انجام شود.
ی- «امضای الكترونيكی»(Electronic Signature): عبارت از هر نوع علامت منضم شده يا به نحو منطقي متصل شده به «داده‌پيام» است كه برای شناسائی امضا كننده «داده‌پيام» است كه برای شناسائی امضا كننده «داده‌پيام» مورد استفاده قرار می‌گيرد.
ك- «امضای الكترونيكی مطمئن» ( ( Secure/Enhanced/Advanced Electronic Signature
هر امضای الكترونيكی است كه مطابق با ماده (10) اين قانون باشد.
ل- «امضاء كننده» (Signatory): هر شخص يا قائم مقام وی كه امضای الكترونيكي توليد می‌كند.
م- «شخص» (Person): اعم است از شخص حقيقی و حقوقی و يا سيستم‌های رايانه‌ای تحت كنترل آنان.
ن- «معقول» (سنجش عقلانی)، (Reasonableness Test): با توجه به اوضاع و احوال مبادله «داده‌پيام» از جمله : طبيعت مبادله، مهارت و موقعيت طرفين، حجم مبادلات طرفين در موارد مشابه، در دسترس بودن گزينه‌های پيشنهادی و در آن گزينه‌ها از جانب هر يك از طرفين، هزينه گزينه‌هاي پيشنهادی، عرف و روش‌هاي معمول و مورد استفاده در اين نوع مبادلات، ارزيابی می‌شود.
س- «مصرف كننده» (Consumer): هر شخصي است كه به منظوری جز تجارت يا شغل حرفه‌ای اقدام می‌كند.
ع- «تأمين كننده» (Supplier): عبارت از شخصي است كه بنا به اهليت تجاری، صنفی يا حرفه‌ای فعاليت می‌كند.
ف- «وسايل ارتباط از راه دور» (Means Of Distance Communication): عبارت از هر نوع وسيله‌ای است كه بدون حضور فيزيكي همزمان تأمين كننده و مصرف كننده جهت فروش كالا و خدمات استفاده می‌شود.
ص- «عقد از راه دور»(Distance Contract): ايجاب و قبول راجع به كالاها و خدمات بين تأمين كننده و مصرف كننده با استفاده از وسايل ارتباط از راه دور است.
ق- «واسط بادوام» (Durable Medium): يعنی وسائلي كه به موجب آن مصرف كننده شخصا «داده‌پيام»های مربوطه را بر روی آن ذخيره كند از جمله شامل فلاپي ديسك، ديسك فشرده، ديسك سخت و يا پست الكترونيكی مصرف كننده.
ز- «داده‌پيام‌های شخصی» (Private Data): يعني «داده‌پيام»های مربوطه به يك شخص حقيقي (موضوع «داده» Data Subject) مشخص و معين.
فصل سوم – تفسير قانون
ماده 3- در تفسير اين قانون هميشه بايد به خصوصيت بين‌المللي، ضرورت توسعه هماهنگي بين كشورها در كاربرد آن و رعايت لزوم حسن نيت توجه كرد.
ماده 4- در مواقع سكوت و يا ابهام باب اول اين قانون، محاكم قضايي بايد بر اساس ساير قوانين موضوعه و رعايت چهارچوب فصول و مواد مندرج در اين قانون، قضاوت نمايند.
فصل چهارم – اعتبار قراردادهای خصوصي
ماده 5- هرگونه تغيير در توليد، ارسال، دريافت، ذخيره و يا پردازش داده‌پيام با توافق و قرارداد خاص طرفين معتبر است.

مبحث دوم- در احكام «داده‌پيام»

-نوشته، امضاء اصل
ماده 6- هرگاه وجود يك نوشته از نظر قانون لازم باشد، «داده‌پيام» در حكم نوشته است مگر در موارد زير:
الف- اسناد مالكيت اموال غيرمنقول.
ب- فروش مواد داروئی به مصرف‌كنندگان نهايي.
ج- اعلام، اخطار، هشدار و يا عبارات مشابهي كه دستور خاصی براي استفاده كالا صادر می‌كند و يا از بكارگيری روش‌های خاصي به صورت فعلي يا ترك فعل منع می‌كند.
ماده 7- هر گاه قانون، وجود امضاء را لازم بداند امضای الكترونيكی مكفي است.
ماده 8- هرگاه قانون لازم بداند كه اطلاعات به صورت اصل ارائه يا نگهداری شود، اين امر يا نگهداری و ارائه اطلاعات به صورت داده‌پيام نيز در صورت وجود شرايط زير امكان پذير می‌باشد:
الف- اطلاعات موردنظر قابل دسترسي بوده و امكان استفاده در صورت رجوع بعدی فراهم باشد.
ب- داده‌پيام به همان قالبی(فرمتی) كه توليد، ارسال و يا دريافت شده و يا به قالبي كه دقيقاً نمايشگر اطلاعاتي باشد كه توليد، ارسال و يا دريافت شده، نگهداری شود.
ج- اطلاعاتی كه مشخص كننده مبدأ، مقصد، زمان ارسال و زمان دريافت داده‌پيام می‌باشند نيز در صورت وجود نگهداری شوند.
د- شرايط ديگری كه هر نهاد، سازمان، دستگاه دولتي و يا وزارتخانه در خصوص نگهداری داده‌پيام مرتبط با حوزه مسؤوليت خود مقرر نموده فراهم شده باشد.
ماده 9- هرگاه شرايطي به وجود آيد كه از مقطعي معين ارسال «داده‌پيام» خاتمه يافته و استفاده از اسناد كاغذی جايگزين آن شود سند كاغذی كه تحت اين شرايط صادر می‌شود بايد به طور صريح ختم تبادل «داده‌پيام» را اعلام كند. جايگزيني اسناد كاغذی به جاي «داده‌پيام» اثری بر حقوق و تعهدات قبلي طرفين نخواهد داشت.

مبحث سوم- «داده‌پيام» مطمئن

فصل اول- امضاء و سابقه الكترونيكي مطمئن
ماده10- امضای الكترونيكي مطمئن بايد دارای شرايط زير باشد:
الف- نسبت به امضاء كننده منحصر به فرد باشد.
ب- هويت امضاء كننده «داده‌پيام» را معلوم نمايد.
ج- به وسيله امضاءكننده و يا تحت اراده انحصاری وي صادر شده باشد.
د- به نحوی به يك «داده‌پيام» متصل شود كه هر تغييری در آن «داده‌پيام» قابل تشخيص و كشف باشد.
ماده 11- سابقه الكترونيكي مطمئن عبارت از «داده‌پيام»ی است كه با رعايت شرايط يك سيستم اطلاعاتي مطمئن ذخيره شده و به هنگام لزوم در دسترس و قابل درك است.
فصل دوم – پذيرش، ارزش اثباتي و آتار سابقه و امضای الكترونيكي مطمئن
ماده 12- اسناد و ادله اثبات دعوی ممكن است به صورت داده‌پيام بوده و در هيچ محكمه يا اداره دولتي نمي توان براساس قواعد ادله موجود، ارزش اثباتي «داده‌پيام» را صرفاً به دليل شكل و قالب آن رد كرد.
ماده 13- به طور كلي، ارزش اثباتي «داده‌پيام»ها با توجه به عوامل مطمئنه از جمله تناسب روش‌های ايمني به كار گرفته شده با موضوع و منظور مبادله «داده‌پيام» تعيين می‌شود.
ماده 14- كليه «داده‌پيام»هائی كه به طريق مطمئن ايجاد و نگهداری شده‌اند از حيث محتويات و امضای مندرج در آن، تعهدات طرفين يا طرفي كه تعهد كرده و كليه اشخاصي كه قائم مقام قانوني آنان محسوب می‌شوند، اجرای مفاد آن و ساير آتار در حكم اسناد معتبر و قابل استناد در مراجع قضائي و حقوقي است.
ماده 15- نسبت به «داده‌پيام» مطمئن، سوابق الكترونيكي مطمئن و امضای الكترونيكي مطمئن انكار و ترديد مسموع نيست و تنها مي‌توان ادعای جعليت به «داده‌پيام» مزبور وارد و با ثابت نمود كه «داده‌پيام» مزبور به جهتي از جهات قانوني از اعتبار افتاده است.
ماده 16- هر «داده‌پيام»ی كه توسط شخص ثالث مطابق با شرايط ماده (11) اين قانون ثبت و نگهداری میشود، مقرون به صحت است.

مبحث چهارم- مبادله «داده‌پيام»

فصل اول- اعتبار قانوني ارجاع در «داده‌پيام»، عقد و اراده طرفين
ماده 17- «ارجاع در داده‌پيام» با رعايت موارد زير معتبر است:
الف- مورد ارجاع به طور صريح در «داده‌پيام» معين شود.
ب- مورد ارجاع برای طرف مقابل كه به آن تكيه ميكند روشن و مشخص باشد.
ج- «داده‌پيام» موضوع ارجاع مورد قبول طرف باشد.
فصل دوم- انتساب «داده‌پيام»
ماده 18- در موارد زير «داده‌پيام» منسوب به اصل‌ساز است:
الف- اگر توسط اصل‌ساز ويا به وسيله شخصي ارسال شده باشد كه از جانب اصل‌ساز مجاز به اين كار بوده است.
ب- اگر به وسيله سيستم اطلاعاتي برنامه‌ريزی شده يا تصدی خودكار از جانب اصل‌ساز ارسال شود.
ماده 19- «داده‌پيام»ی كه بر اساس يكي از شروط زير ارسال ميشود مخاطب حق دارد آن را ارسال شده محسوب كرده، و مطابق چنين فرضي (ارسال شده) عمل نمايد:
الف- قبلاً به وسيله اصل‌ساز روشي معرفي و يا توافق شده باشد كه معلوم كند آيا «داده‌پيام» همان است كه اصل‌ساز ارسال كرده است.
ب- «داده‌پيام» دريافت شده توسط مخاطب از اقدامات شخصي ناشي شده كه رابطه‌اش با اصلساز، يا نمايندگان وی باعث شده تا شخص مذكور به روش مورد استفاده اصل‌ساز دسترسي يافته و «داده‌پيام» را به مثابه «داده‌پيام» خود بشناسد.
ماده 20- ماده (19)اين قانون شامل مواردی نيست كه پيام از اصل‌ساز صادر نشده باشد و يا به طور اشتباه صادر شده باشد.
ماده 21- هر «داده‌پيام» يك «داده‌پيام» مجزا و مستقل محسوب ميگردد، مگر آن كه معلوم باشد كه آن «داده‌پيام» نسخه مجددي از «داده‌پيام» اوليه است.
فصل سوم- تصديق دريافت
ماده 22- هرگاه قبل يا به هنگام ارسال «داده‌پيام» اصل‌ساز از مخاطب بخواهد يا توافق كنند كه دريافت «داده‌پيام» تصديق شود، اگر به شكل يا روش تصديق توافق نشده باشد، هر نوع ارتباط خوكار يا مكاتبه يا اتخاذ هر نوع تدبير مناسب از سوي مخاطب كه اصل‌ساز را به نحو معقول از دريافت «داده‌پيام» مطمئن كند تصديق دريافت «داده‌پيام» محسوب ميگردد.
ماده 23- اگر اصل‌ساز به طور صريح هر گونه اثر حقوقي «داده‌پيام» را مشروط به تصديق دريافت «داده‌پيام» كرده باشد، «داده‌پيام» ارسال نشده تلقي می‌شود، مگرآن كه تصديق آن دريافت شود.
ماده 24- اماره دريافت «داده‌پيام» راجع به محتواي «داده‌پيام» صادق نيست.
ماده 25- هنگامي كه در تصديق قيد ميشود، «داده‌پيام» مطابق با الزامات فني استاندارد يا روش مورد توافق طرفين دريافت شده، فرض براين است كه آن الزامات رعايت شده اند.
فصل چهارم- زمان و مكان ارسال و دريافت «داده‌پيام»
ماده 26- ارسال «داده‌پيام» زماني تحقق مي يابد كه به يك سيستم اطلاعاتي خارج از كنترل اصل‌ساز يا قائم مقام وی وارد شود.
ماده 27- زمان دريافت «داده‌پيام» مطابق شرايط زير خواهد بود:
الف- اگر سيستم اطلاعاتي مخاطب براي دريافت «داده‌پيام» معين شده باشد دريافت، زماني محقق ميشود كه:
1- «داده‌پيام» به سيستم اطلاعاتي معين شده وارد شود؛ يا
2- چنانچه «داده‌پيام» به سيستم اطلاعاتي مخاطب غير از سيستمي كه منحصراً براي اين كار معين شده وارد شود «داده‌پيام» بازيافت شود.
ب- اگر مخاطب، يك سيستم اطلاعاتي براي دريافت معين نكرده باشد، دريافت زماني محقق ميشود كه «داده‌پيام» وارد سيستم اطلاعاتي مخاطب شود.
ماده 28- مفاد ماده (27) اين قانون بدون توجه به محل استقرار سيستم اطلاعاتي جاري است.
ماده 29- اگر محل استقرار سيستم اطلاعاتي با محل استقرار دريافت «داده‌پيام» مختلف باشد مطابق قاعده زير عمل ميشود:
الف- محل تجاري، يا كاري اصلساز محل ارسال «داده‌پيام» است و محل تجاري يا كاري مخاطب محل دريافت «داده‌پيام» است مگر آن كه خلاف آن توافق شده باشد.
ب- اگر اصل‌ساز بيش از يك محل تجاري يا كاري داشته باشد، نزديكترين محل به اصل معامله، محل تجاري يا كاري خواهد بود در غير اين صورت محل اصلي شركت، محل تجاري يا كاري است.
ج- اگر اصل‌ساز يا مخاطب فاقد محل تجاري يا كاري باشند، اقامتگاه قانوني آنان ملاك خواهد بود.
ماده 30- آتار حقوقي پس از انتساب، دريافت تصديق و زمان و مكان ارسال و دريافت «داده‌پيام» موضوع فصول دوم تا چهارم مبحث چهارم اين قانون و همچنين محتوي «داده‌پيام» تابع قواعد عمومي است.

باب دوم – دفاتر خدمات صدور گواهي الكترونيكي
(Certification Service Provider)


ماده 31- دفاتر خدمات صدور گواهي الكترونيكي واحدهائي هستند كه برای ارائه خدمات صدور امضای الكترونيكي در كشور تأسيس ميشوند. اين خدمات شامل توليد، صدور، ذخيره، ارسال، تأييد، ابطال و به روز نگهداری گواهي‌های اصالت (امضای)الكترونيكي ميباشد.
ماده 32- آيين‌نامه و ضوابط نظام تأسيس و شرح وظايف اين دفاتر توسط سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور و وزارتخانه هاي بازرگاني، ارتباطات و فناوري اطلاعات، امور اقتصادي و دارايي و دادگستري تهيه و به تصويب هيأت وزيران خواهد رسيد.

باب سوم- در قواعد مختلف

مبحث اول- حمايت‌های انحصاری در بستر مبادلات الكترونيكي
فصل اول- حمايت از مصرف كننده (Consumer Protection)
ماده 33- فروشندگان كالا و ارائه دهندگان خدمات بايستي اطلاعات مؤثر در تصميم گيري مصرف كنندگان جهت خريد و يا قبول شرايط را از زمان مناسبي قبل از عقد در اختيار مصرف كنندگان قرار دهند. حداقل اطلاعات لازم، شامل موارد زير می‌باشد:
الف- مشخصات فني و ويژگي‌های كاربردی كالا و يا خدمات.
ب- هويت تأمين كننده، نام تجاری كه تحت آن نام به فعاليت مشغول می‌باشد و نشاني وی.
ج- آدرس پست الكترونيكي، شماره تلفن و يا هر روشي كه مشتری در صورت نياز بايستي از آن طريق با فروشنده ارتباط برقرار كند.
د- كليه هزينه هائي كه براي خريد كالا بر عهده مشتري خواهد بود (از جمله قيمت كالا و يا خدمات، ميزان ماليات، هزينه حمل، هزينه تماس).
ه- مدت زماني كه پيشنهاد ارائه شده معتبر می‌باشد.
و- شرايط و فرايند عقد از جمله ترتيب و نحوه پرداخت، تحويل و يا اجرا، فسخ، ارجاع، خدمات پس از فروش.
ماده 34- تأمين كننده بايد به طور جداگانه ضمن تأييد اطلاعات مقدماتي، اطلاعات زير را ارسال نمايد:
الف- آدرس محل تجاري يا كاري تأمين كننده برای شكايت احتمالي.
ب- اطلاعات راجع به ضمانت و پشتيباني پس از فروش.
ج- شرايط و فراگرد فسخ معامله به موجب مواد (37) و (38) اين قانون.
د- شرايط فسخ در قراردادهای انجام خدمات.
ماده 35- اطلاعات اعلامی و تأييديه اطلاعات اعلامي به مصرف كننده بايد در واسطي با دوام، روشن و صريح بوده و در زمان مناسب و با وسايل مناسب ارتباطي در مدت معين و براساس لزوم حسن نيت در معاملات و از جمله ضرورت رعايت افراد ناتوان و كودكان ارائه شود.
ماده 36- در صورت استفاده از ارتباط صوتي، هويت تأمين كننده و قصد وی از ايجادتماس با مصرف كننده بايد به طور روشن و صريح در شروع هر مكالمه بيان شود.
ماده 37- در هر معامله از راه دور مصرف كننده بايد حداقل هفت روز كاری، وقت برای انصراف (حق انصراف) از قبول خود بدون تحمل جريمه و يا ارائه دليل داشته باشد. تنها هزينه تحميلی بر مصرف كننده هزينه باز پس فرستادن كالاخواهد بود.
ماده 38- شروع اعمال حق انصراف به ترتيب زير خواهد بود:
الف- در صورت فروش كالا، از تاريخ تسليم كالا به مصرف كننده و در صورت فروش خدمات، از روز انعقاد.
ب- در هر حال آغاز اعمال حق انصراف مصرف كننده پس از ارائه اطلاعاتي خواهد بود كه تأمين كننده طبق مواد(33) و (34) اين قانون موظف به ارائه آن است.
ج- به محض استفاده مصرف كننده از حق انصراف،تأمين كننده مكلف است بدون مطالبه هيچ گونه وجهي عين مبلغ دريافتي را در اسرع وقت به مصرف كننده مسترد نمايد.
د- حق انصراف مصرف كننده در مواردی كه شرايط خاصي بر نوع كالا و خدمات حاكم است اجرا نخواهد شد. موارد آن به موجب آيين‌نامه‌ای است كه در ماده (79) اين قانون خواهد آمد.
ماده 39- در صورتي كه تأمين كننده در حين معامله به دليل عدم موجودی كالا و يا عدم امكان اجرای خدمات، نتواند تعهدات خود را انجام دهد، بايد مبلغ دريافتي را فوراً به مخاطب برگرداند، مگر دربيع كلي و تعهداتي كه برای هميشه وفای به تعهد غير ممكن نباشد و مخاطب آماده صبر كردن تا امكان تحويل كالا و يا ايفای تعهد باشد. در صورتي كه معلوم شود تأمين كننده از ابتدا عدم امكان ايفاي تعهد خود را مي‌دانسته، علاوه بر لزوم استرداد مبلغ دريافتي، به حداكثر مجازات مقرر در اين قانون نيز محكوم خواهد شد.
ماده 40- تأمين كننده می‌تواند كالا يا خدمات مشابه آنچه را كه به مصرف كننده وعده كرده تحويل يا ارائه نمايد مشروط برآن كه قبل از معامله يا در حين انجام معامله آن را اعلام كرده باشد.
ماده 41- در صورتي كه تأمين كننده، كالا يا خدمات ديگری غير از موضوع معامله يا تعهد را براي مخاطب ارسال نمايد، كالا و يا خدمات ارجاع داده ميشود و هزينه ارجاع به عهده تأمين كننده است. كالا يا خدمات ارسالي مذكور چنانچه به عنوان يك معامله يا تعهد ديگر از سوي تأمين كننده مورد ايجاب قرار گيرد، مخاطب مي تواند آن را قبول كند.
ماده 42- حمايت‌های اين فصل در موارد زير اجرا نخواهد شد:
الف- خدمات مالي كه فهرست آن به موجب آيين‌نامه‌ای است كه در ماده (79) اين قانون خواهد آمد.
ب- معاملات راجع به فروش اموال غير منقول و يا حقوق مالكيت ناشي از اموال غيرمنقول به جز اجاره.
ج- خريد از ماشين‌هايی فروش مستقيم كالا و خدمات.
د- معاملاتي كه با استفاده از تلفن عمومي (همگاني) انجام می‌شود.
ه- معاملات راجع به حراجي ها.
ماده 43- تأمين كننده نبايد سكوت مصرف كننده را حمل بر رضايت وی كند.
ماده 44- در موارد اختلاف و يا ترديد مراجع قضائي رسيدگي خواهند كرد.
ماده 45- اجرای حقوق مصرف كننده به موجب اين قانون نبايد بر اساس ساير قوانين كه حمايت ضعيفتري اعمال ميكنند متوقف شود.
ماده 46- استفاده از شروط قراردادی خلاف مقررات اين فصل و همچنين اعمال شروط غيرمنصفانه به ضرر مصرف كننده، مؤثر نيست.
ماده 47- در معاملات از راه دور آن بخش از موضوع معامله كه به روشي غير از وسائل ارتباط از راه دور انجام ميشود مشمول مقررات اين قانون نخواهد بود.
ماده 48- سازمان‌هاي قانوني و مدني حمايت از حقوق مصرف كننده می‌توانند به عنوان شاكي اقامه دعوی نمايند. ترتيب آن به موجب آييننامهاي خواهد بود كه به پيشنهاد وزارت بازرگاني و تصويب هيأت وزيران ميباشد.
ماده 49- حقوق مصرف كننده در زمان استفاده از وسايل پرداخت الكترونيكي به موجب قوانين و مقرراتي است كه توسط مراجع قانوني ذيربط تصويب شده و يا خواهد شد.
فصل دوم- در قواعد تبليغ- (M arketing)
ماده 50- تأمين كنندگان در تبليغ كالا و خدمات خود نبايد مرتكب فعل يا ترك فعلي شوند كه سبب مشتبه شدن و يا فريب مخاطب از حيث كميت و كيفيت شود.
ماده 51- تأمين كنندگاني كه برای فروش كالا و خدمات خود تبليغ ميكنند نبايد سلامتي افراد را به خطراندازند.
ماده 52- تأمين كننده بايد به نحوی تبليغ كند كه مصرف كننده به طور دقيق، صحيح و روشن اطلاعات مربوط به كالا و خدمات را درك كند.
ماده 53- در تبليغات و بازاريابي بايد هويت شخص يا بنگاهي كه تبليغات به نفع اوست روشن و صريح باشد.
ماده 54- تأمين كنندگان نبايد از خصوصيات ويژه معاملات به روش الكترونيكي جهت مخفي نمودن حقايق مربوط به هويت يا محل كسب خود سوء استفاده كنند.
ماده 55- تأمين كنندگان بايد تمهيداتي را برای مصرف كنندگان درنظر بگيرند تا آنان راجع به دريافت تبليغات به نشاني پستي و يا پست الكترونيكي خود تصميم بگيرند.
ماده 56- تأمين كنندگان در تبليغات بايد مطابق با رويه حرفه‌ای عمل نمايند. ضوابط آن به موجب آيين‌نامه‌ای است كه در ماده (79) اين قانون خواهد آمد.
ماده 57- تبليغ و بازاريابي براي كودكان و نوجوانان زير سن قانوني به موجب آيين‌نامهای است كه در ماده (79) اين قانون خواهد آمد.
فصل سوم- حمايت از «داده‌پيام»های شخصي
(حمايت از داده- Data Protection)
ماده 58- ذخيره، پردازش و يا توزيع «داده‌پيام»های شخصي مبين ريشه‌های قومي يا نژادی، ديدگاه‌های عقيدتي، مذهبي، خصوصيات اخلاقي و «داده‌پيام»های راجع به وضعيت جسماني، رواني و يا جنسي اشخاص بدون رضايت صريح آنها به هر عنوان غير قانوني است.
ماده 59- در صورت رضايت شخص موضوع «داده‌پيام» نيز به شرط آن كه محتوای داده‌پيام وفق قوانين مصوب مجلس شورای اسلامی باشد ذخيره، پردازش و توزيع «داده‌پيام»های شخصي در بستر مبادلات الكترونيكي بايد با لحاظ شرايط زير صورت پذيرد:
الف- اهداف آن مشخص بوده و به طور واضح شرح داده شده باشند.
ب- «داده‌پيام» بايد تنها به اندازه ضرورت و متناسب با اهدافي كه در هنگام جمع‌آوری برای شخص موضوع «داده‌پيام» شرح داده شده جمعآوري گردد و تنها براي اهداف تعيين شده مورد استفاده قرار گيرد.
ج- «داده‌پيام» بايد صحيح و روزآمد باشد.
د- شخص موضوع «داده‌پيام» بايد به پرونده‌های رايان‌های حاوی «داده‌پيام»های شخصي مربوط به خود دسترسي داشته و بتواند «داده‌پيام»هايی ناقص و يا نادرست را محو يا اصلاح كند.
ه- شخص موضوع «داده‌پيام» بايد بتواند در هر زمان با رعايت ضوابط مربوطه در خواست محو كامل پرونده رايانه‌ای «داده‌پيام»های شخصي مربوط به خود را بنمايد.
ماده 60- ذخيره، پردازش و يا توزيع «داده‌پيام»های مربوطه به سوابق پزشكي و بهداشتي تابع آيين‌نامه‌ای است كه در ماده (79) اين قانون خواهد آمد.
ماده 61- ساير موارد راجع به دسترسي موضوع «داده‌پيام» از قبيل استثنائات، افشای آن برای اشخاص ثالث، اعتراض، فراگردهای ايمني، نهادهای مسؤول ديدباني و كنترل جريان «داده‌پيام»های شخصی به موجب مواد مندرج در باب چهارم اين قانون و آييننامه مربوطه خواهد بود.
مبحث دوم – حفاظت از «داده‌پيام» در بستر مبادلات الكترونيكي
فصل اول- حمايت از حقوق مؤلف(Author's Right/ Copyright) در بستر مبادلات الكترونيكي
ماده 62- حق تكثير، اجراء و توزيع (عرصه و نشر) آتار تحت حمايت قانون حمايت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 3/9/1348 و قانون ترجمه و تكثير كتب و نشريات و آتار صوتي مصوب 26/9/1352 و قانون حمايت از حقوق پديدآورندگان نرم‌افزارهای رايانه‌ای مصوب 4/10/1379 ، به صورت«داده‌پيام» می‌باشند، از جمله اطلاعات، نرم‌افزارها و برنامه‌های رايانه‌ای، ابزار و روش‌های رايانه‌ای و پايگاه‌های داده و همچنين حمايت از حقوق مالكيت‌های فكری در بستر مبادلات الكترونيكي شامل حق اختراع، حق طراحي، حق مؤلف، حقوق مرتبط با حق مؤلف، حمايت از پايگاه‌های داده، حمايت از نقشه مدارهای يكپارچه قطعات الكترونيكي (Integrated Circuits & Chips) و حمايت از اسرار تجاری، مشمول قوانين مذكور در اين ماده و قانون ثبت علائم و اختراعات مصوبت 1/4/1310 و آيين‌نامه اصلاحي اجرای قانون ثبت علائم تجارتي و اختراعات مصوب 14/4/1337 خواهد بود، منوط بر آن كه امور مذكور در آن دو قانون موافق مصوبات مجلس شورای اسلاميباشد.
تبصره 1- حقوق مرتبط با مالكيت ادبي و هنری (Related Rights) كه پيش از اين به عنوان حقوق جانبي مالكيت ادبي و هنري (Neighboring Rights) شناخته می‌شدند شامل حقوق مادی و معنوی برای عناصر ديگري علاوه بر مؤلف، از جمله حقوق هنرمندان مجري آتار، توليد كنندگان صفحات صوتي و تصويري و سازمان‌ها و مؤسسات ضبط و پخش می‌باشند كه مشمول قوانين مصوب 3/9/1348 و 26/9/1352 مورد اشاره در اين ماده می‌باشند.
تبصره 2- مدار يكپاچه (Integrated Circuit) يك جزء الكترونيكي با نقشه و منطقي خاص است كه عملكرد و كارائي آن قابليت جايگزيني با تعداد بسيار زياديی از اجزاء الكترونيكي متعارف را داراست. طراحي‌هاي نقشه، جانمائي و منطق اين مدارها بر اساس قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب 1/4/1310 و آييننامه اصلاحي اجراي قانون ثبت علائم تجارتي و اختراعات مصوب 14/4/1337 مورد حمايت ميباشد.
ماده 63- اعمال موقت تكثير، اجراء و توزيع اثر كه جزء لاينفك فراگرد فني پردازش «داده‌پيام» در شبكه‌ها است از شمول مقرر فوق خارج است.
فصل دوم- حمايت از اسرار تجاری (Trade Secrets)
ماده 64- به منظور حمايت از رقابت‌های مشروع و عادلانه در بستر مبادلات الكترونيكي، تحصيل غيرقانوني اسرار تجاری و اقتصادی بنگاه‌ها و مؤسسات برای خود و يا افشای آن برای اشخاص ثالث در محيط الكترونيكي جرم محسوب و مرتكب به مجازات مقرر در اين قانون خواهد رسيد.
ماده 65- اسرار تجاری الكترونيكي «داده‌پيام»ی است كه شامل اطلاعات، فرمول‌ها، الگوها، نرم‌افزارها و برنامه‌ها، ابزار و روش‌ها، تكنيك‌ها و فرايندها، تأليفات منتشر نشده، روش‌های انجام تجارت و داد و ستد، فنون، نقشه‌ها و فراگردها، اطلاعات مالي، فهرست مشتريان، طرح‌های تجاری و امثال اينها است، كه به طور مستقل دارای ارزش اقتصادی بوده و در دسترس عموم قرار ندارد و تلاش‌های معقولانه‌ای برای حفظ و حراست از آنها انجام شده است.
فصل سوم- حمايت از علائم تجاری (Trade Names)
ماده 66- به منظور حمايت از حقوق مصرف كنندگان و تشويق رقابت‌های مشروع در بستر مبادلات الكترونيكي استفاده از علائم تجاری به صورت نام دامنه (Domain Name) و يا هر نوع نمايش برخط (Online) علائم تجاري كه موجب فريب يا مشتبه شدن طرف به اصالت كالا و خدمات شود ممنوع و متخلف به مجازات مقرر در اين قانون خواهد رسيد.

باب چهارم – جرايم و مجازات‌ها

مبحث اول- كلاهبرداری كامپيوتری
ماده 67- هر كس در بستر مبادلات الكترونيكي، با سوء استفاده و يا استفاده غير مجاز از «داده‌پيام» برنامه‌ها و سيستم‌های رايانه‌ای و وسايل ارتباط از راه دور و ارتكاب افعالي نظير ورود، محو، توقف «داده‌پيام» مداخله در عملكرد برنامه يا سيستم رايانه‌ای و غير ديگران را بفريبد و يا سبب گمراهي سيستم‌های پردازش خودكار و نظاير آن شود و از اين طريق برای خود يا ديگري وجوه، اموال يا امتيازات مالي تحصيل كند و اموال ديگران را ببرد مجرم محسوب و علاوه بر رد مال به صاحبان اموال به حبس از يك تا سه سال و پرداخت جزاي نقدي معادل مال مأخوذه محكوم می‌شود.
تبصره- شروع به اين جرم نيز جرم محسوب و مجازات آن حداقل مجازات مقرر در اين ماده ميباشد.
مبحث دوم- جعل كامپيوتري
ماده 68- هر كس در بستر مبادلات الكترونيكي، از طريق ورود، تغيير، محو و توقف «داده‌پيام» و مداخله در پردازش «داده‌پيام» و مداخله در پردازش «داده‌پيام» و سيستم‌های رايانه‌ای، و يا استفاده از وسايل كاربردي سيستم‌هاي رمزنگاري توليد امضاء- مثل كليد اختصاصي- بدون مجوز امضاء كننده و يا توليد امضاي فاقد سابقه ثبت در فهرست دفاتر اسناد الكترونيكي ويا عدم انطباق آن وسايل با نام دارنده در فهرست مزبور و اخذ گواهي مجعول و نظاير آن اقدام به جعل «داده‌پيام» داراي ارزش مالي و اثباتي نمايد تا با ارائه آن به مراجع اداری، قضايي، مالي و غيره به عنوان «داده‌پيام»های معتبر استفاده نمايد جاعل محسوب و به مجازات حبس از يك تا سه سال و پرداخت جزای نقدي به ميزان پنجاه ميليون (000/000/50) ريال محكوم ميشود.
تبصره- مجازات شروع به اين جرم حداقل مجازات در اين ماده می‌باشد.
مبحث سوم- نقض حقوق انحصاري در بستر مبادلات الكترونيك
فصل اول- نقض حقوق مصرف كننده و قواعد تبليغ
ماده 69- تأمين كننده متخلف از مواد (33)، (34)،(35)،(36) و (37) اين قانون به مجازات از ده ميليون (000/000/10) ريال تا پنجاه ميليون (000/000/50) ريال محكوم خواهد شد.
تبصره- تأمين كننده متخلف از ماده (37) به حداكثر مجازات محكوم خواهد شد.
ماده 70- تأمين كننده متخلف ازمواد (39)،(50)،(51)،(52)،(53)،(54)،(55) اين قانون به مجازات از بيست ميليون (000/000/20) ريال تا يكصد ميليون(000/000/10) ريال محكوم خواهد شد.
تبصره 1- تأمين كننده متخلف از ماده (51) اين قانون به حداكثر مجازات در اين ماده محكوم خواهد شد.
تبصره 2- تأمين كننده متخلف از ماده (55) اين قانون به حداقل مجازات در اين ماده محكوم خواهد شد.
فصل دوم- نقض حمايت از «داده‌پيام»های شخصي/ حمايت از داده
ماده 71- هر كس در بستر مبادلات الكترونيكي شرايط مقرر در مواد (58) و (59) اين قانون را نقض نمايد مجرم محسوب و به يك تا سه سال حبس محكوم می‌شود.
ماده 72- هر گاه جرايم راجع به «داده‌پيام» هاي شخصي توسط دفاتر خدمات صدور گواهي الكترونيكي و ساير نهادهای مسؤول ارتكاب يابد، مرتكب به حداكثر مجازات مقرر در ماده (71) اين قانون محكوم خواهد شد.
ماده 73- اگر به واسطه بی‌مبالاتي و بي احتياطي دفاتر خدمات صدور گواهي الكترونيكي جرايم راجع به «داده‌پيام»های شخصي روی دهد، مرتكب به سه ماه تا يك سال حبس و پرداخت جزای نقدی معادل پنجاه ميليون (000/000/50) ريال محكوم می‌شود.
مبحث چهارم- نقض حفاظت از «داده‌پيام» در بسترمبادلات الكترونيكي
فصل اول-نقض حق مؤلف
ماده 74- هر كس در بستر مبادلات الكترونيكي با تكثير، اجرا و توزيع (عرضه و نشر) مواردی كه در قانون حمايت حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 3/9/1348 و قانون ترجمه و تكثير كتب و نشريات و آتار صوتي مصوب 26/9/1352 و قانون حمايت از حقوق پديدآورندگان نرم‌افزارهای رايانه‌ای مصوب 4/10/1379 منوط بر آنكه امور مذكور طبق مصوبات مجلس شورای اسلامی مجاز شمرده شود، در صورتی كه حق تصريح شده مؤلفان را نقض نمايد به مجازات سه ماه تا يك سال حبس و جزای نقدی به ميزان پنجاه ميليون (000/000/50) ريال محكوم خواهد شد.
فصل دوم- نقض اسرار تجاری
ماده 75- متخلفين از ماده (64) اين قانون و هر كس در بستر مبادلات الكترونيكي به منظور رقابت، منفعت و يا ورود خسارت به بنگاه‌های تجاری، صنعتي، اقتصادي و خدماتي، با نقض حقوق قراردادهای استخدام مبني برعدم افشاي اسرار شغلي و يا دستيابي غيرمجاز، اسرار تجاري آنان را براي خود تحصيل نموده و يا براي اشخاص ثالث افشا نمايد به حبس ازشش ماه تا دو سال و نيم، و جزای نقدی معادل پنجاه ميليون (000/000/50) ريال محكوم خواهد شد.
فصل سوم- نقض علايم تجاری
ماده 76- متخلفان از ماده (66) اين قانون به يك تا سه سال حبس و جزای نقدی از بيست ميليون (000/000/20) ريال تا يكصد ميليون (000/000/10) ريال محكوم خواهند شد.
فصل چهارم- ساير
ماده 77- ساير جرايم، آيين دادرسي و مقررات مربوطه به صلاحيت جزايي و روش‌های همكاری بين‌المللی قضايي جزايی مرتبط با بسترمبادلات الكترونيكي به موجب قانون خواهد بود.

باب پنجم- جبران خسارت

ماده 78- هرگاه در بستر مبادلات الكترونيكي در اثر نقص يا ضعف سيستم مؤسسات خصوصي و دولتي، به جز در نتيجه قطع فيزيكي ارتباط الكترونيكي، خسارتي به اشخاص وارد شود، مؤسسات مزبور مسؤول جبران خسارت وارده ميباشند مگر اينكه خسارات وارده ناشي ازفعل شخصي افراد باشد كه در اين صورت جبران خسارات بر عهده اين اشخاص خواهد بود.

باب ششم- متفرقه

ماده 79- وزارت بازرگاني موظف است زمينه‌های مرتبط با تجارت الكترونيكي را كه در اجرای اين قانون مؤثر ميباشند شناسائی كرده و با ارائه پيشنهاد و تأييد شورای عالي فناوری اطلاعات، خواستار تدوين مقررات مربوطه و آئين‌نامه‌های اين قانون توسط نهادهای ذی‌ربط شود. اين آيين‌نامه‌ها مقررات پس از تصويب هيأت وزيران به مرحله اجرا در خواهند آمد.ساير آيين‌نامه‌های مورد اشاره دراين قانون به ترتيب ذيل تهيه خواهند شد:
الف- آيين‌نامه مربوطه به مواد(38) و (42) اين قانون به پيشنهاد وزارتخانه‌های بازرگاني، امور اقتصادی و دارائي، سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور و بانك مركزی جمهوری اسلامی ايران تهيه و به تصويب هيأت وزيران خواهد رسيد.
ب- آيين‌نامه مربوط به مواد (56) و (57) اين قانون به پيشنهاد وزارتخانه‌های بازرگاني و فرهنگ و ارشاد اسلامي و سازمان مديريت و برنامه ريزی كشور تهيه و به تصويب هيأت وزيران خواهد رسيد.
ج- آيين‌نامه مربوط به ماده (60) اين قانون به پيشنهاد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي و سازمان مديريت و برنامه‌ريزی كشور تهيه و به تصويب هيأت وزيران خواهد رسيد.